columngeorge van hal

Hoe microscoopmagiër Antoni van Leeuwenhoek de boel voor de gek hield

George van Hal Beeld George van Hal
George van HalBeeld George van Hal

De tovenaar van Oz, uit het klassieke kinderboek van Lyman Frank Baum, was misschien wel de bekendste. De ene keer zag hij eruit als een imposant zwevend hoofd, dan weer als een indringende lichaamsloze stem of een angstaanjagend monster. In werkelijkheid (pas op, spoiler) bleek hij echter een gewone man, die zichzelf met technologische trucs grootser en machtiger voordeed dan hij werkelijk was.

En nu blijkt ons nationaal wetenschappelijk icoon Antoni van Leeuwenhoek (1632 - 1723), vierde bij het televisieprogramma De Grootste Nederlander in 2004, slijper van briljante lenzen en onthuller van de mysterieuze microwereld die zich prijsgeeft onder de priemende blik van machtige microscopen, ook een tovenaar van Oz. Onderzoekers van de TU Delft en het Rijksmuseum Boerhaave in Leiden beschrijven deze week in het vakblad Science Advances hoe Van Leeuwenhoek zijn collega’s een loer draaide.

Als onderzoeker verwierf hij grote roem met zijn indrukwekkende primeurs. Zo was Van Leeuwenhoek de eerste die piepkleine, eencellige organismen ontdekte. Iets dat hem de eretitel ‘vader van de microbiologie’ opleverde. Hij zag ze onder zijn eigen microscopen, waarover hij altijd heel geheimzinnig deed. Zo zou hij zijn instrumenten fabriceren met een unieke productiemethode, die ze nét dat beetje extra gaf en hem een voorsprong verschafte bij zijn visuele afdaling in de wereld die schuilt onder het leven van alledag.

Ruim driehonderd jaar lang vroegen kenners zich af wat het geheim van Van Leeuwenhoek nu was. Maar net als het zwevende hoofd van Oz, blijken zijn bijzondere microscopen te bestaan uit gebakken lucht en gewichtigdoenerij.

Eerder onderzoek had al laten zien dat in elk geval een deel van Van Leeuwenhoeks microscopen gewone, doorsneelenzen bevatten. Geslepen op de vertrouwde manier, maar dan wel héél goed. Daarop besloten de onderzoekers een van zijn pronkstukken te bestuderen, een exemplaar dat opvallend sterk kon vergroten, uit het Universiteitsmuseum in Utrecht. Maar ook dat bevatte, blijkt nu, een lens die voor Van Leeuwenhoeks tijdgenoten weinig mysteries had gekend. Het productieproces was namelijk allang bekend.

De in het onderzoek bestudeerde microscopen van Van Leeuwenhoek. Beeld Universiteitsmuseum Utrecht
De in het onderzoek bestudeerde microscopen van Van Leeuwenhoek.Beeld Universiteitsmuseum Utrecht

Hij maakte de lens op een manier die de Britse onderzoeker Robert Hooke al in 1678 had beschreven: door een dun glazen staafje in het vuur te steken, totdat het einde opkrult tot een bolletje. Het zou best kunnen dat Van Leeuwenhoek die truc van Hooke had afgekeken. Extra wrang, omdat juist Hooke bijzonder nieuwsgierig was geweest naar het ‘geheim’ van Van Leeuwenhoek.

Overigens doen Van Leeuwenhoeks statusverhogende leugentjes verder niets af aan zijn indrukwekkende wetenschappelijke prestaties. Sterker nog: dat hij helemaal geen microscoopmagiër was, maar dezelfde technieken gebruikte als zijn tijdgenoten, maakt zijn prestaties alleen maar indrukwekkender. Net als de tovenaar van Oz dus weer, die dan misschien geen tovenaar bleek, maar wél een bijzonder begenadigd uitvinder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden