rondgang

Hoe lang is een premier houdbaar, en zou er een maximale termijn moeten komen?

Mark Rutte (VVD) tijdens de schorsing van het debat over aanwijzen van en opdracht verlenen aan de informateur. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte (VVD) tijdens de schorsing van het debat over aanwijzen van en opdracht verlenen aan de informateur.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Als het kabinet-Rutte IV er komt, hebben we straks de langstzittende premier uit de Nederlandse geschiedenis. Is al die ervaring alleen maar goed, of is het premierschap gediend met een maximale termijn? Politiek experts reageren.

Paul van Lange, hoogleraar sociale psychologie (Vrije Universiteit)

‘Rutte heeft een opmerkelijk lange houdbaarheid als premier. En hij heeft niet de arrogantie die je zou kunnen verwachten van een premier die ruim tien jaar een land leidt, maar is joviaal en benaderbaar.

‘Toch is het goed als we een maximum opleggen aan de tijd die iemand premier kan zijn. Ik zou die op twee termijnen, acht jaar dus, zetten. Allereerst omdat de premier niet door een meerderheid is gekozen: was dat wel zo, dan zou je kunnen beargumenteren dat iemand langer kan aanblijven. Maar Rutte heeft nog geen twee miljoen stemmen; een kleine minderheid. Het is goed voor de democratie om een andere leider te hebben, iemand die een ander electoraat vertegenwoordigt.

‘Bovendien omringt een premier zich graag met vertrouwelingen. Daardoor kan groepsdenken ontstaan, en blinde vlekken. Misschien had een nieuwe premier en een nieuw kabinet de toeslagenaffaire in eerder stadium opgemerkt. Alles wordt dan kritisch tegen het licht gehouden. De maatschappij is gebaat bij een andere leider eens in de zoveel tijd: het is gezond voor de democratie en het gevoel van representatie, omdat een ander publiek en andere belangen worden gediend. Iedere leider kiest nu eenmaal zijn of haar eigen thema’s die extra aandacht krijgen - het is goed als daar variatie in zit. ‘

Julia Wouters (politicoloog, schreef boek De zijkant van de macht)

‘Wie te lang meedraait in de politiek, zoekt politieke oplossingen, in plaats van oplossingen die de samenleving vooruit helpen. Partijleiders en fractievoorzitters kijken dan hoe ze een debat kunnen overleven, in plaats van een probleem verhelpen. Je gaat lastige zaken wegstoppen, verzwijgen, een ander toespelen. Het is dus gevaarlijk te lang te blijven zitten: dan word je politiek te handig, te slim, te opportunistisch. Ik noem dat wel het gif van de politiek.

‘Tegelijkertijd is politiek echt een lastig vak. Het vergt ervaring om verandering teweeg te brengen, en om de tanker die het logge ambtenarenapparaat is, in beweging te krijgen. Politiek is dus ook gebaat bij bestuurlijke ervaring. Bovendien ervaren velen het als een geruststelling als er een ervaren premier is. Dat geeft vertrouwen.

‘Toch is het goed om een maximumtermijn aan een premierschap te verbinden, om te garanderen dat een minister-president de politiek niet alleen nog ziet als een spel dat gewonnen moet worden. Daar komt bij dat het partijen dwingt eens in de zoveel jaar na te denken over goede opvolgers en premierwaardige kandidaten klaar te stomen. Vers bloed, frisse verwondering en oprechte verbazing vormen de zuurstof voor de politiek. Vaak treedt een kabinet af zonder dat het een premier aan te rekenen is, dus kun je die termijn niet zomaar afbreken op twee kabinetten; tien jaar zou een goede stelregel zijn.’

Frans Weisglas, oud-voorzitter Tweede Kamer en lid VVD

‘In de verkiezingscampagne kwam D66-lijsttrekker Sigrid Kaag met het voorstel om het premierschap te beperken tot maximaal twee termijnen. Daar voel ik niet veel voor. In landen met een gekozen president, zoals de VS, is dat misschien logisch, maar wij hebben een ander politiek systeem. Met een benoemde premier, op voordracht van de coalitiepartijen. De vraag is waarom je daarvan zou afwijken als het goed gaat. Ruud Lubbers is de huidige recordhouder en die deed het heel lang prima, zeker ook nog in het begin van zijn derde kabinet. Je moet dus niet het kind met het badwater weggooien.

‘Diezelfde redenering gaat ook op voor de Tweede Kamerleden zélf: ik ben tegen het maximum van twee termijnen dat veel partijen hebben ingevoerd. Bij de laatste verkiezingen zijn mede hierdoor zo’n 70 parlementariërs vertrokken uit de Kamer. Daarmee verlies je veel ervaring en deskundigheid.

‘Of neem Angela Merkel, die zit er al bijna zestien jaar. Duitsland, Europa en de wereld zouden veel positieve inbreng en vakmanschap gemist hebben als zij na acht jaar te horen had gekregen: het spijt me, maar uw termijn als bondskanselier zit erop.’

Mark Rutte in 2010. Beeld AFP
Mark Rutte in 2010.Beeld AFP

Peter Rehwinkel (oud-Kamerlid PvdA, schreef proefschrift over positie premier)

‘Ik ben er niet voor om het premierschap te beperken tot een maximum aantal termijnen. Laat het over aan het rode potlood: laat de kiezers bepalen of ze nog vertrouwen hebben in een politicus. Want hoewel we geen gekozen premier hebben, heeft de kiezer toch een behoorlijke vinger in de pap gekregen. Partijen voeren al langer verkiezingscampagne met het oog op het premierschap. Zo had de PvdA in 1977 de leus: ‘Kies de minister-president, kies Den Uyl’ – wat toen niet gebeurde.

‘Het parlement kan er ook zelf voor kiezen om met een motie van wantrouwen een minister-president weg te sturen – wat de Tweede Kamer dus niet deed bij Rutte. Verder moet het vooral een eigen afweging zijn van de zittend premier. Die loopt immers het risico dat zijn of haar gezag afbrokkelt als het vertrouwen er niet meer is. En ervaring is ook wat waard.

‘In het buitenland zien we voorbeelden van regeringsleiders die er veel langer zaten dan de Nederlandse recordhouder, Ruud Lubbers. Zoals Merkel, dé stabiele factor in Europa.’

Barbara Oomen, hoogleraar mensenrechten (Universiteit Utrecht)

‘Er is momenteel sprake van een ‘presidentialisering’ van het premierschap. Van oudsher hebben we in Nederland collegiaal bestuur, waarbij de minister-president de primus inter pares is, oftewel de eerste onder gelijken. Dat betekent dat hij de ministerraad voorzit en naar buiten toe optreedt als gezicht van het kabinet, maar dat alle besluiten gezamenlijk worden genomen.

‘Intussen krijgt de premier steeds meer invloed. Zijn positie is steeds machtiger, mede door zijn rol in Europa als regeringsleider. Daardoor raakt het systeem uit balans. Zo krijgen Tweede Kamerverkiezingen in toenemende mate het karakter krijgen van een premiersverkiezing. Daarom voerde Sigrid Kaag campagne met de leus ‘nieuw leiderschap’. En Rutte wijst nu naar zijn eigen mandaat van 1,9 miljoen stemmen. Terwijl er een coalitie gevormd moet worden tussen partijen, gaat het steeds meer om personen.

‘Het is nooit goed te lang op dezelfde positie te blijven zitten en in het geval van de premier zorgt het voor machtsongelijkheid; de zittend premier heeft altijd een kennisvoorsprong. Ook in het bedrijfsleven is er al een maximum termijn voor sommige bestuursfuncties. Daarom ben ik ervoor om het aan banden te leggen, zoals al in elf andere landen gebeurt. Zo ligt er in IJsland het voorstel om het premierschap te beperken tot maximaal acht jaar.’

Joop van den Berg (Eerste Kamerlid PvdA)

‘Het is zeldzaam dat een premier het langer dan twee termijnen volhoudt. Tot nu toe lukte dat alleen Lubbers, Drees, Beerenbrouck en Rutte. Het premierschap is zwaar, in principe ben je na twee termijnen opgebrand. Bij Drees was na twee perioden het beste er ook af. Later zei hij me: ‘ik was niet moe; ik was het moe’. Hij doelde op de voortdurende strijd tussen de KVP en zijn PvdA.

‘Toch ben ik niet voor het beperken van de tijd die iemand premier kan zijn. Het is wijs op te stappen, maar je moet het niet verplichten. Er kunnen omstandigheden zijn, een crisis, waarbij het goed is als een ervaren premier doorgaat. In feite is deze situatie van toepassing op Rutte. Een nieuwe premier zou zich eerst moeten inwerken, dat nekt de slagvaardigheid. Een rigide regel die het vertrek verplicht, gaat dan te ver.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden