Hoe konden mensen in zo’n charlatan geloven?

Bhagwan Shree Rajneesh, jaartal onbekend Beeld OSHOphotos.com

De filosoof Frits Staal (1930-2012) zei eens dat het succes van Bhagwan Sri Rajneesh, kortweg de Bhagwan genoemd, was gebaseerd op het misverstand dat het Westen materialistisch is en het Oosten spiritueel. Tegenover de rationele westerse mens die zichzelf in zijn welvaart verloren lijkt te hebben, staat de irrationele oosterling die weliswaar in eenvoud (en in armoede) leeft, maar die tenminste nog op zoek kan gaan naar zijn eigen ik.

De Bhagwan heeft handig gebruik gemaakt van dit misverstand door beide tegenpolen met elkaar te verenigen. Daardoor kon hij zijn volgelingen oproepen tot meditatie en spiritualiteit, soms zelfs tot ‘eenvoud van denken’, en tegelijkertijd rondrijden in één van zijn 93 Rolls Royces. Het diamanten horloge om de pols van de Bhagwan kostte 1 miljoen dollar.

Staal, die ook Sanskriet doceerde aan de universiteit van Berkeley, is eenmaal bij de Bhagwan op bezoek geweest in Rajneeshpuram, zijn commune in de Amerikaanse staat Oregon. Hij was daar op uitnodiging, vermoedelijk omdat de goeroe in hem een gelijkgestemde zag.

Bhagwan betekent in het Sanskriet zoiets als hij (of zij) die de staat van verlichting of verheffing heeft bereikt. Met Staal kan ik praten, moet hij misschien gedacht hebben. Staal werd met alle egards ontvangen en kreeg van de Bhagwan een nieuwe naam, die hem achter de hand werd ingefluisterd. Die naam mocht Staal aan niemand vertellen. Waarom dat was, weet ik niet meer. Daarna ging Staal weer naar huis. Hij nam de commune niet erg serieus, maar de vrije liefde en de openlijke homoseksualiteit die in Rajneeshpuram werden gepraktiseerd, spraken hem wel aan.

De zesdelige Netflix-documentaire Wild Wild Country over de Baghwan-beweging bracht herinneringen aan de jaren zeventig en tachtig naar boven. Ik heb het nog meegemaakt dat mensen in oranje kleding gingen rondlopen, met een beeltenis van de goeroe op de borst, bungelend aan een ketting. Sommige volgelingen hadden net hun witte provopak afgelegd. Mensen van wie je het niet had verwacht, bleken ineens gevoelig voor de boodschap van de goeroe. Ramses Shaffy natuurlijk en de psychiater Amrito (Jan) Froudraine. Maar ook Freek de Jonge heb ik horen verklaren dat wij westerlingen wel eens wat meer naar de Bhagwan zouden moeten luisteren.

Ik verzamel nogal wat gekkigheid, maar het boekje Het dolgedraaide brein staat wel aan de top. Het is een pagina’s lang tweegesprek tussen Foudraine en de journalist Willem Oltmans over ‘awareness’ en ‘transcendental Being’, waarin Oltmans de stem van het redelijk verstand probeert te vertolken. Nou, dan weet je het wel.

Centraal in al het spirituele denken is het idee van de zelfverheffing. De Bhagwan gebruikte het beeld van de lift. Je moet alleen zelf op het knopje drukken om omhoog te gaan. Later kwam hij met het beeld van de ladder, dat eerder door Krishnamurti was gebruikt en nog eerder door Wittgenstein. De laatste zei dat je de ladder, als je eenmaal boven was, moest weggooien. Bhagwan Shree Rajneesh, slim als hij was, maakte er een touwladder van die je weer kon ophalen en onder je arm kon meedragen naar het volgende moment van verheffing.

Wild Wild Country is een indrukwekkende serie, waarbij je je steeds meer gaat afvragen: hoe hebben mensen, vaak met een prima opleiding, in zo’n charlatan kunnen geloven? En twee: hoe is het mogelijk dat een commune van dansende, springende en neukende mensen zo heeft kunnen veranderen in een paranoïde gemeenschap vol wapens en giftige drugs dat een zachtaardige vrouw kon worden aangezet om een moordaanslag te plegen?

Die laatste vraag lijkt het makkelijkst om te beantwoorden. Met bijna alle communes loopt het slecht af, zeker als zij uit hun voegen groeien. Ik heb eens de Findhorn-commune in Schotland bezocht. Daar lijkt het goed te gaan, maar de commune is jong – gesticht in 1972 – en bevindt zich op een klein gebied.

De eerste vraag is lastiger. Hier regeren de wetten van de massapsychologie. Václav Havel wist het al: ‘Als je macht wilt, moet je eerst stil in een hoekje gaan zitten en de mensen op je af laten komen. Pas dan spreken.’ Aan de ene kant moet je een diepzinnigheid suggereren die niet iedereen kan begrijpen, aan de andere kant moet je op de juiste momenten kunnen zwijgen. Die strategie beheerste de Bhagwan tot in de perfectie. Soms zweeg hij jaren om zijn sannyasins te laten speculeren over wat hij bedoelde.

Ook op Netflix draait een serie over Stalin (Apocalypse). Die begint met een toespraak van Stalin – in de metro van Moskou, omdat de Duitse troepen naderen. Stalin begint met zwijgen – minutenlang, lijkt het wel. In zijn gehoor vallen klappende mensen flauw. Zelfs mij brak het angstzweet uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden