ColumnSheila Sitalsing

Hoe hoger je klimt, hoe vaker je haar hoort: de taal van geen verantwoordelijkheid

Als je een tijdje meeluistert met Haagse ambtenaren die naar officiële formuleringen aan het zoeken zijn, een eindje met ze oploopt, ze goed probeert te verstaan wanneer ze in een openbare hoorzitting verklaren hoe het kon komen dat ambtenaren gingen jagen op burgers alsof ze Call of Duty aan het spelen waren (in dit geval betreft het burgers die kinderopvangtoeslag ontvingen), dan gaat het al gauw opvallen: de zinnen waarin dingen zomaar gebeuren.

Zinnen waarin een cruciaal memo dat waarschuwt dat zulk soldaatje spelen nefaste gevolgen heeft zomaar ‘van de radar verdwijnt’. Zinnen waarin iets dat de Tweede Kamer had moeten weten zomaar ‘niet belandt in een brief’. Zinnen waarin noodsignalen over doodnormale mensen die hun huis gedwongen moesten verkopen omdat de overheid ze in het verderf heeft gestort zomaar op cruciale momenten ‘niet op tafel liggen’ bij de minister.

Alsof memo’s en informatie en noodsignalen een eigen wil hebben en geheel zelfstandig kunnen besluiten al dan niet in brieven te belanden of ergens op tafel te gaan liggen.

Het is de taal van de ambtenarij, omdat de ambtenarij opereert namens een immens apparaat en daarbij persoonlijke opvattingen voor zich moet houden, want daar hebben we de politiek voor. Het is taal die je ook in het bedrijfsleven tegenkomt. Hoe hoger je klimt, hoe vaker je haar hoort. Het is de taal van geen verantwoordelijkheid.

In cursussen helder schrijven leert de cursist als eerste: probeer de lijdende vorm te vermijden. (En als hij dat niet leert, deugt de cursus niet en heeft hij z’n goeie geld vergooid. Deze tip is gratis). Niet alleen omdat ze lelijk zijn en de tekst nodeloos vertragen en verzwaren, al die zinnen met ‘de informatie zal worden overgebracht naar de minister’. Ook omdat de opsteller van zulke zinnen handig in het midden kan laten wíé die informatie gaat bezorgen. Het zijn zinnen zonder verantwoordelijke.

Drie maal raden hoe vaak er in Haagse nota’s en in Haags spraakgebruik lijdende zinnen voorkomen (‘Deze waarschuwing is niet overgebracht naar de Tweede Kamer’). Drie maal raden hoe vaak er in de wél actieve zinnen geen sprake is van personen (‘Collega Koekebakker heeft deze waarschuwing niet opgeschreven in een brief aan de Tweede Kamer’), maar van dingen (‘De waarschuwing lag niet op tafel’).

Het is taal die de verwarring vergroot en die het wijzen naar elkaar in de affaire rond de kinderopvangtoeslag alleen maar nog irritanter maakt. Vooral als de ambtenaren die de parlementaire onderzoekscommissie afgelopen week heeft verhoord eerst een kwartier lang dit soort zinnen zonder verantwoordelijkheid aan elkaar rijgen en zich dan plotsklaps haarscherp een naam of een functie van een echt mens herinneren: collega Koekebakker van het ándere ministerie, ja die had moeten handelen.

Een vraag die hierboven hangt, is hoeveel ruimte ambtenaren hebben om buiten de lijntjes te handelen als ze zien dat ergens een burger ten onrechte wordt geruïneerd. Heel weinig, wanneer de politiek eenmaal heeft besloten, zeggen ze zelf in hun zinnen zonder verantwoordelijkheid.

Een commissie die eerder het falen van de dienst Toeslagen onderzocht, gelooft dat niet en schreef het hard op: ‘Ambtelijke professionaliteit is tevens het vermogen om tegenspraak te bieden tegen de waan van de dag. Daar heeft het in [het dossier kinderopvangtoeslag] aan ontbroken bij het management en de leiding van Toeslagen. Ambtenaren zijn niet alleen uitvoerders van politieke wensen van bewindslieden of de Kamer, maar ook zelfstandige dragers en behartigers van het algemeen belang.’

Daar zit geen enkele zin zonder verantwoordelijkheid bij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden