ColumnSylvia Witteman

Hoe een satirisch reisboekje ervoor zorgde dat ik in Rusland ging wonen

Ik heb heel veel – ja, bijna alles – aan boeken te danken: zo kwam het ook door een boek dat ik eind jaren tachtig voor het eerst naar de Sovjet-Unie reisde. Het betrof een droog-geestige, Britse nep-reisgids, USSR, from an Original Idea by Karl Marx (Russell Taylor, Marc Polonsky, 1986) Satire, dus, in de periode van glasnost en perestrojka.

Gorbatsjov deed zijn best met die ‘openheid’ en ‘hervorming’ om het Amerikaanse stigma van ‘Evil Empire’ af te schudden. Het ijzeren gordijn hing er nog wel, maar de westerling die het écht wilde, kon er voorzichtig onderdoor kruipen en zelf kennis maken met de verrukkingen van het late Sovjet-tijdperk. Daar bleek de werkelijkheid boven de satire uit te stijgen.

De boze oude vrouwtjes die je uitfoeterden als je zonder bontmuts liep of als je niet rechts hield op de metrotrappen (‘Jongmens, schaamt u zich niet?’). De restaurants die permanent een bordje op de deur geschroefd hadden met ‘GEEN PLAATS’ erop (waarna je tóch naar binnen mocht als je de portier wat bankbiljetten overhandigde), de politieagenten die je auto staande hielden, concludeerden dat de verplichte verbanddoos in de achterbak ontbrak en dreigden je mee te nemen naar het bureau (ook daar hielp geld), de afluisterapparatuur in de lamp, de omvallende dronkenlappen op straat, het bleek allemaal echt waar.

Het boek van Taylor en Polonsky behelsde een kaart van een willekeurige Sovjet-stad, die volgens de schrijvers voor elke stad te gebruiken was. In het midden een ‘Victorieplein’ (met daarop een standbeeld van Lenin) doorkruist door de Lenin Avenue en de Marx Avenue; ze hebben zijstraten genaamd ‘Boulevard Der Solidariteit’, ‘Boulevard Der Vastberaden Strijders Voor Vrede’, een Metaalbewerkersstraat, een Kogellagerstraat en een Vredesplein met daarop een ‘Monument voor het moederland’, geflankeerd door een ‘Museum van het atheïsme’ (in een voormalige kerk). Aan de overzijde bevindt zich een ‘Park Voor Cultuur En Ontspanning Genoemd Naar Het 22ste Partijcongres Van De Communistische Partij Van De Sovjet-Unie’ of een ‘Museum Van De Grote Socialistische Oktoberrevolutie Genoemd Naar V.I. Lenin’, plus nog her en der wat kleinere straten, bijvoorbeeld ‘genoemd naar een 17de-eeuwse Britse proto-socialist van wie je nog nooit hebt gehoord’ of ‘genoemd naar een socialistisch Afrikaans derde wereld-broederland waarvan je nog nooit hebt gehoord’ met halverwege het standbeeld van een breedgeschouderde ruimtereiziger, een heroïsch melkmeisje of een graan-oogstende boerin.

Tot mijn begrijpelijke opwinding en hilariteit bleek inderdaad zowat elke Sovjet-stad aan deze criteria te voldoen. Ook de ‘useful phrases’ in het boek kwamen van pas (‘Geen plaats’, ‘Jongmens, schaamt u zich niet?’ en ‘Nee, dat hebben we niet, en dat krijgen we ook niet’).

Omdat Taylor en Polonsky ook de leuke kanten van de Sovjet-Unie beslist niet overdreven hadden (de extreme gastvrijheid van de Russen, het feit dat je iedereen op straat om een sigaret kon vragen zonder dat je scheve blikken kreeg, het verrukkelijke roomijs – volgens Karel van het Reve was dat zo lekker omdat de Russen er nog niet achter waren hoe je roomijs kon maken zonder room), besloot ik vol vertrouwen in Rusland te gaan wonen. Ik kreeg er allerminst spijt van. Ik heb daar vijf jaar lang rondgereisd en de ongelooflijkste avonturen beleefd. Met terugwerkende kracht schrik ik weleens van wat ik toen allemaal durfde. Tegenwoordig krijg ik het op mijn zenuwen als ik met de trein naar Amersfoort moet.

Ik heb later nog vaak aan dat boek gedacht. Vorig jaar ben ik teruggegaan naar de voormalige Sovjet-Unie, om er weer eens te kijken.

Alles was anders. Ik vond er niets meer aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden