VerslaggeverscolumnToine Heijmans op de Afsluitdijk

Hoe een bescheiden monument ten prooi valt aan het vooruitgangsdenken

null Beeld

De mooiste monumenten zijn bescheiden, je rijdt er gemakkelijk aan voorbij, en deze houdt nu uitverkoop. Souvenirs halve prijs en op de originele foto’s, tekeningen en landkaarten uit de jaren twintig en dertig zijn door Ellen en Alex prijsstickers geplakt: stukjes geschiedenis, neem maar mee voor een tientje of twee, dan vindt het een goed huis.

Lunchroom Het Monument gaat dicht, gedwongen, het is geen groot verhaal, of misschien toch wel. Het moet mee met het vooruitgangsdenken en keert waarschijnlijk modern terug, dat is het businessplan: groter en belangrijker. Ellen en Alex Terpstra doen er beter het zwijgen toe, dat is ze duidelijk gemaakt: praten met de media is niet in hun belang.

Het Vlietermonument Beeld Toine Heijmans
Het VlietermonumentBeeld Toine Heijmans

Het Vlietermonument heeft een basis van basalt en een koperen pet, ontworpen door Dudok op de plek waar de Afsluitdijk werd gedicht. Het is van 1933 en nog altijd in balans. De wenteltrap door de slanke toren is al afgesloten, daar zat de souvenirshop, maar onder de uitkragende luifel is de lunchroom nog in bedrijf al is het personeel, vijf vast en zeven flex, op één na ontslagen en gaat de inventaris in de uitverkoop. Twee jaar hebben ze gevochten om de lunchroom te behouden maar het belang van Rijkswaterstaat, zei de rechter, weegt zwaarder dan dat van hen: kwestie van macht en tegenmacht.

Wat historisch is wordt snel ouderwets. Wat heb je aan die oude foto’s in een eetcafé dat uit de moderniteit is gevallen? De Afsluitdijk is in vijf jaar gebouwd, het oppimpen ervan duurt langer: alweer een vertraging van drie jaar (‘ontwerpfout’) en een kostenpost van honderden miljoenen extra. Toch moet de lunchroom deze zomer dicht.

‘De lunchroom is onderdeel van de geschiedenis’, zegt Marion Baumgarten, die een petitie begon. Ze legde er vaak aan, als tourleider voor toeristen, zo’n authentieke plek waarvan er steeds minder te vinden zijn, ‘als er zo’n grote horecatent komt is er niks meer aan’.

Wat er staat te gebeuren is onduidelijk, behalve dat de zaak aan weerszijden een geweldige uitbouw krijgt met een glazen pui, horeca en een vergaderzaal. Opgepimpt moet het 350 duizend toeristen per jaar trekken, lees ik in een masterplan, een prima businesscase, zoals alle businesscases drijven op toenemende getallen, nooit op afnemende. ‘Een volk dat leeft bouwt aan zijn toekomst’, leert het koperen reliëf aan het monument, dat is de essentie van het vooruitgangsdenken. Maar waarom moet bouwen altijd meer en groter zijn?

Rijkswaterstaat geeft weinig sjoege op mijn vragen, ook dat is van basalt, omgeven door een slotgracht van voorlichters die niet voorlichten maar het fort bewaken, en na wat bellen mailt een senior communicatieadviseur dat er ‘helaas’ niemand beschikbaar is om me de plannen met het monument uit de doeken te doen, maar bijgevoegd een ‘statement’. Daarin staat: ‘met de sluiting van de lunchroom gaat een stukje historie verloren. Waarom dan sluiten? De huidige lunchroom voldoet niet aan de normen van een horecazaak.’

Dat komt ongeveer overeen met de statements die Rijkswaterstaat maakte toen ze de vuurtorens weg wilden doen.

In een document betreffende het monument vind ik nog wel de optie ‘terugbrengen in oorspronkelijke staat’, de allerbeste optie, maar niet voor de waterstaters. Die willen een ‘opwaardering’, alsof bescheidenheid geen waarde heeft.

Krijgt dit monument, net als de sluizen, ook zulke hippe dure reflecterende verf opgesmeerd door Daan Roosegaarde, opdat de wereld versteld staat? Spiegelstenen, energievliegers? Komen er, net als in de betonblokken die worden uitgestreken over het verhoogde dijklichaam, geïmplanteerde rfid-tags? Krijgt het net zo’n vooruitstrevende ‘kinetische gevelbekleding’ als het substation van het gigantische windpark dat ernaast wordt opgericht?

De Afsluitdijk moet een langgerekte wereldtentoonstelling worden, hij moet ‘beleefbaar’ worden, lees ik ergens, een schitterend woord en onmogelijk tegelijk, want het is een lompe dam en zo was-ie ook bedoeld. Een krachtig gebaar tegen de natuur.

In het ‘statement’ staat ook dat de zaak Ellen en Alex vs. Rijkswaterstaat ‘in der minne is geschikt’. Vreemd, want er was een stevige rechtszaak met wapengekletter van staatsadvocaten, en als je Ellen spreekt is er niets van minnelijkheid te bekennen. De lunchroom is met groot materieel van de dam geduwd, met stukjes geschiedenis en al: macht en tegenmacht. De macht wint.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden