OpinieJournalistiek

Hoe Donald Trump en Boris Johnson haat voeden tegen de pers is levensgevaarlijk

De wijze waarop Donald Trump en Boris Johnson omgaan met de media ondermijnt de democratie, betoogt Jan van Groesen, voorzitter van de Stichting Media-Ombudsman Nederland.

Britse media in het spoor van Boris Johnson bij de laatste verkiezingen in december.Beeld Getty Images

Kunnen we ons democratische bestel nog lang in leven houden of moeten we ons voorbereiden op een toekomst waarin persvrijheid een relikwie uit het verleden dreigt te worden? De realiteit gebiedt ons daarover na te denken.

Aanleiding zijn de pogingen van twee westerse leiders om de politieke journalistiek te knevelen of monddood te maken. De banvloek die zij willen uitspreken over een pluriforme en onafhankelijke pers kan een rampzalig effect hebben op de liberale democratie. Terwijl Donald Trump zich inspant om zijn realiteit aan de Amerikanen te dicteren, tracht Boris Johnson zich op identieke wijze in Groot-Brittannië te manifesteren. Beiden hanteren sociale media om met hun achterban te communiceren, zodat ze de werkelijkheid zelf kunnen regisseren en kritische vragen kunnen omzeilen.

De internationale journalistiek staat überhaupt flink onder druk nu meer leiders met een autocratische inslag opstaan die weinig van persvrijheid moeten hebben. De mondiale opkomst van China en de assertiviteit van Vladimir Poetin zijn aan deze ontwikkeling niet vreemd. Het is een bedreiging van de open samenleving die wij in het Westen koesteren. De jaarlijkse World Press Freedom Index geeft duidelijk een toename weer van repressie en de beteugeling van het vrije woord wereldwijd.

Downing Street 10

Alarmerend is het als de persvrijheid wordt gekneveld in landen die tot nu toe tot de gevestigde democratieën werden gerekend. Maandag 3 februari trachtte een adviseur van Boris Johnson een aantal politieke journalisten te weren van een officiële briefing van de regering in Downing Street 10. Het onderwerp van de briefing was een toekomstig handelsverdrag van het Verenigd Koninkrijk met de EU, post-Brexit. Toen de adviseur de journalisten van ondermeer The Daily Mirror, The Huffington Post en The Independent beval het pand te verlaten, vertrokken de andere journalisten, uit solidariteit met hun collega’s.

Waarom juist de geselecteerde journalisten de toegang tot de (normale) briefing werd ontzegd, is niet duidelijk. The Guardian wijst erop dat ‘de taktieken van Downing Street 10 een echo vormen van die van Donald Trump in de VS’, van wie bekend is dat hij journalisten graag uitsluit door direct contact te leggen met zijn achterban. Volgens The Guardian vormen zij een escalatie van de spanning tussen Boris Johnson en de media, die de laatste weken fors is opgelopen. Vooral de BBC zet zich schrap voor een confrontatie met de regering, sinds Johnson aankondigde dat hij de subsidie aan de Britse publieke omroep wil stopzetten. De kwade genius achter Johnsons opkomende vete met de pers lijkt Dominic Cummings te zijn, de controversiële adviseur van de premier, die de BBC eerder omschreef als een ‘dodelijke vijand’ van de Tories.

Na zijn aantreden lanceerde Johnson zijn ‘Peoples PMQ’s’-zittingen waarin hij het publiek informeert door voorgekookte vragen via Facebook zelf te beantwoorden. Verder heeft zijn communicatieteam het ministers verboden in het programma BBC Radio4 Today op te treden, evenals in Good Morning Britain van ITV. Volgens The Guardian hebben de ministers te verstaan gekregen dat ze ook niet met politieke journalisten moeten lunchen. Recentelijk kwam aan het licht dat Cummings ‘een netwerk van spionnen’ heeft ingesteld die moeten rapporteren of adviseurs van de regering met media contact hebben.

Met deze greep op de politieke journalistiek treedt de Britse premier in de voetsporen van Donald Trump, die zich via Twitter tot het volk richt. De dagelijkse briefings op het Witte Huis zijn onder Trump geleidelijk uitgefaseerd totdat ze bijna een jaar geleden volledig werden stopgezet. De pers van het Witte Huis heeft al 210 dagen geen briefing meer gehad. De perschef van het Witte Huis, Stephanie Grisham, gaf als verklaring dat de briefings vooral theater waren geworden en dat de verslaggevers er niet kwamen om informatie te vergaren ‘maar om beroemd te worden’.

De waarheid

Om deze informatiestop aan te vechten, hebben voormalige persvoorlichters van het Witte Huis en het State Department onlangs in een open brief opgeroepen tot de terugkeer van de dagelijkse briefings. Stephanie Grisham wijst die oproep van haar vroegere collega’s af. Ze zegt dat de pers meer toegang tot Trump heeft dan tot al zijn voorgangers en doelt daarmee op de contacten van journalisten en de president op de south lawn van het Witte Huis. Volgens waarnemers kunnen deze contacten geen substituut zijn voor de briefings wegens Trumps notoire ‘freewheeling remarks and looseness with facts’.

Binnen de Amerikaanse journalistiek is het misnoegen groot over een leugenachtige president die de nieuwsmedia de vijand van het volk noemt en die door hem gehate journalisten tot ‘human scum’ (menselijk uitschot) bestempelt. Dat Boris Johnson deze aversie tegen de pers overneemt, is een omineus signaal en een directe bedreiging voor de onafhankelijke journalistiek en van onze democratische waarden. We spreken hier over leiders van landen die tot nu toe als pijlers van het democratische systeem werden gezien. De geschiedenis leert dat de stap van democratie naar autocratie snel is gemaakt.

Jan van Groesen is voorzitter van de Stichting Media-Ombudsman Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden