Hoe de brave burger bezwijkt onder spierballenpolitiek

Het is vaak gedocumenteerd: de populaire spierballenpolitiek van 'keihard aanpakken' en 'minder begrip, meer straf voor ciminelen' heeft ook talloze niet-criminelen getroffen. Brave burgers of ondernemers die een formuliertje verkeerd invulden, die vergaten iets te melden aan de uitkeringsinstantie, die er even niet uitkwamen met een schuld, die een acceptgiro van het CJIB over het hoofd zagen. Zó druk zijn beleidsmakers en bestuurders met laten zien hoe 'keihard aanpakken' eruit ziet, dat ze zichzelf soms verdwaasd terugvinden op het slagveld, nog nahijgend, knuppel in de hand, tussen kermende slachtoffers. Helemaal vergeten voor wie ze er ook alweer waren.

Beeld de Volkskrant

Gisteren herhaalde de Raad van State, die naast adviseur van de regering ook de hoogste bestuursrechter is, dat deze hang naar bestuurlijke flinkheid het risico in zich draagt van doorslaan. Oftewel: de 'strenge overheid', zoals ze bij de Raad van State zeggen, loopt zichzelf weleens voorbij.

Men formuleert het wat omslachtig in het gisteren verschenen jaarverslag: 'Als de overheid strenger wordt, kan er eerder spanning met bepaalde rechtsbeginselen voelbaar worden. Een dergelijke ontwikkeling is aan de orde. De Afdeling Advisering constateert dat de overheid soms (te) veel vraagt of (te) ver gaat, terwijl de Afdeling Bestuursrechtspraak sancties intensiever gaat toetsen.' Dat 'intensiever toetsen' gaat de raad doen, zo staat er, omdat de overheid almaar hogere boetes is gaan opleggen, 'zonder zich af te vragen of ze hoge boetes in concrete gevallen nog wel gerechtvaardigd zijn'.

Wat precies bedoeld wordt met te veel en te ver, heeft eerder ook de Nationale Ombudsman omstandig vastgelegd. Vervolging van nette uitkeringsgerechtigden die ergens per ongeluk en geheel te goeder trouw een komma verkeerd hebben geplaatst, bijvoorbeeld. Absurd hoge boetes voor relatief kleine overtredingen. 'Pervers', noemde de Ombudsman de hoge overheidsboetes ooit, en een voedingsbodem voor wantrouwen en haat jegens de overheid.

Doorslaan kan ook, zoals de Raad van State schrijft, in de zucht om voor van alles en nog wat een Verklaring Omtrent het Gedrag (zo'n goedgedragbewijs) te eisen. Wanneer iemand kans wil maken op een woning: VOG. Wanneer iemand als tuinman bij een kinderdagverblijf wil werken: VOG. Het loopt de spuigaten uit. In 2010 ging het nog om 480 duizend aanvragen, aldus de raad; in 2016 was dat aantal verdubbeld. Overal lijkt het adagium 'eens een dief, altijd een dief' in populariteit te groeien, en de bestuursrechter moet met enige regelmaat 'ho' roepen als weer lukraak en zonder overtuigende argumenten VOG'tjes worden geëist.

Over de boetes voor echte en vermeende fraudeurs in de sociale zekerheid is door zoveel instanties zoveel geklaagd, en terecht, dat die inmiddels zijn verzacht. Onder VVD-minister Henk Kamp in het eerste kabinet van Mark Rutte werd een fraudewet bedacht die mensen tot wanhoop en razernij dreef, de Raad van State tot zorgelijke opmerkingen bewoog, en rechters tot corrigerend optreden dwong. Onder PvdA-minister Lodewijk Asscher in Ruttes tweede kabinet gingen de scherpe kanten ervanaf. De Raad bleef bezwaren houden; de aangepaste wet was een juridisch ratjetoe. Maar: 'De regering nam het advies niet over.'

Burgers vertrouwen schenken: het blijft problematisch.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden