OmbudsmanBas Mesters

Hoe blijft de verslaggeving evenwichtig en proportioneel?

Een krant die een metgezel zegt te willen zijn, zal ook de weerbaarheid van zijn lezers moeten blijven voeden met verhalen over hoop en solidariteit.

Mogelijk gaat het slechts om iets van tijdelijke aard, maar het is te opzienbarend om er hier niet bij stil te staan. Tot voor kort ontving de ombudsman wekelijks wel enkele in WOEDENDE HOOFDLETTERS gestelde verwijten aan de krant. Boze klachten over taalfouten of ‘vooringenomen linkse columnisten’. Nu is het ineens beduidend rustiger. De toon is getemperd. Zozeer dat ik me afvroeg: waar is de boze lezer? Heeft hij zich verstopt? Is hij te druk met andere dingen? Heeft de angst voor corona hem genezen?

Er is minder felle kritiek en er zijn veel meer vragen, suggesties, rustiger geformuleerde klachten en zelfs complimenten. Een lezer schreef: ‘Graag wil ik u laten weten dat er in Zwijndrecht een hele attente bezorger van de Volkskrant woont. Hij had boven aan de voorpagina geschreven dat hij ‘van betekenis’ wilde zijn in de huidige coronacrisis en bood zijn diensten aan. Wees zuinig op hem!’

Een andere lezer bedankte de krant voor ‘de verslaggeving in moeilijke tijden’. Maar, vroeg ze zich af, is er geen ander nieuws meer? Hoe is de situatie in Noord-Syrië? Wordt daar niet meer gevochten? En hoe is het met de vluchtelingen aldaar? Ze kon er niks over vinden in de krant.

Ze heeft een punt. Misschien een vast minimumquotum afspreken voor ander nieuws? Want het is logisch dat de krant ook de komende tijd volop schrijft over de coronacrisis. Het is een nieuw fenomeen, waarvan de impact (nog) niet is te overzien. De vragen zijn ontelbaar. 160 suggesties voor nieuwe verhalen kwamen binnen bij de pas ingestelde Open Redactie, die met ruim vijfduizend lezers contact onderhoudt. Journalisten willen die vragen beantwoorden. ‘Hadden we nog maar veel meer pagina’s’, zei de hoofdredacteur me deze week.

Hoe bedien je de lezer het best? Hoe blijft de verslaggeving evenwichtig en proportioneel? Hoe ga je verder met je journalistiek? Wat nu?

Daarover had ik een discussie met de hoofdredacteur. Als je de coronacrisis analyseert, zijn er twee hoofdontwikkelingen. De eerste is dat door corona alle systemen waarop we al decennia vertrouwen onder grote druk staan: economie, overheid, scholen, gezondheidszorg, financiële wereld. Daarop concentreren de verslaggevers van de krant zich hoofdzakelijk. De tweede ontwikkeling is de reactie van mensen op het vastlopen van die systemen. De psychologische en sociologische weerbaarheid, de solidariteit, de vindingrijkheid. De collectieve zoektocht naar een antwoord op de vraag: wat nu?

Die zoektocht van eenieder en van groepen samen is bepalend voor het overwinnen van de corona- en systeemcrisis. Wij mensen en onze vindingrijkheid zijn zelf het vaccin tegen het virus. Te veel focussen op het lijden, zonder handelingsperspectief te bieden, houvast, zal het slachtofferschap en de crisis verdiepen. Daarom heeft de krant nu ook de taak de weerbaarheid van de lezer te voeden.

Zoals de Deense filosoof Søren Kierkegaard schreef in zijn in 1847 uitgebrachte De school van het lijden: ‘Om een berg te verzetten, moet je eronder zien te komen.’ Om een zware last te kunnen dragen, heb je het vertrouwen nodig dat er een uitweg is. Je moet je niet afkeren van het lijden, maar je erin verdiepen. In het vertrouwen dat het ook het goede brengt, en dat goede moet je dan ook durven zien. Je moet erin durven geloven.

Daarom verdienen juist ook verhalen over de hernieuwde solidariteit en de humor ruimschoots de aandacht, naast het bijna niet te torsen coronanieuws. De krant van afgelopen donderdag was een voorbeeldkrant op dit gebied. Met tips over wat het thuiswerken aangenaam kan maken, verhelderende antwoorden over de wijze waarop het virus zich verspreidt, inzicht in de aanpak elders, uitleg over de dilemma’s en scenario’s, oplossingen bij onderwijs op afstand, de mogelijke inzet van oude vaccins tegen corona en tips van wijze schrijvers als Camus en Boccaccio die de pest meemaakten. In vergelijking met de andere dagen bood die krant ineens veel meer handelingsperspectief. 

Een lezer schreef vrijdagochtend: ‘Volkskrant: zouden jullie het aandurven om één editie helemaal te vullen met alleen maar positief nieuws als gevolg van het coronavirus? Alleen maar verhalen over de verbroedering, de liefde, de waardering voor elkaar, de behulpzaamheid, de natuur die op adem kan komen, de rust, mensen die nu overwegen hun leven anders te gaan inrichten, de dolfijnen die weer in de baai van Venetië zwemmen. (…) Met het lezen over positieve gevolgen van dit virus houden mensen deze periode misschien wat langer vol.’

Het zou een historische krant zijn. Een bewaarexemplaar wellicht. Maar waarschijnlijk ook een krant waarvan je je mag afvragen of die de werkelijkheid nog recht doet. In de code van Bordeaux, die is samengesteld door journalisten over de hele wereld, staat onder artikel 1: ‘Eerbied voor waarheid en voor het recht van het publiek op waarheid is de eerste plicht van de journalist.’ Artikel 1 in de gedragscode van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren luidt: ‘De journalist beschouwt een deugdelijke publieke nieuwsvoorziening als een algemeen belang van de eerste orde. (…) Daarbij neemt hij de werkelijkheid, zoals hij die aantreft en waarneemt, als uitgangspunt.’

In deze tijden moeten alle systemen zich herbezinnen en experimenteren. Ook de krant. Maar nu de wereld wordt geconfronteerd met een ongekende crisis, kan de krant het zich niet veroorloven om een dag alleen maar positief nieuws te brengen. Dat zou de werkelijkheid geen recht doen. Eén keer een katern met opbeurende verhalen, zoals deze lezer voorstelt, zou wellicht later geen kwaad kunnen. Maar meer dan om opbeurende verhalen gaat het nu om handelingsperspectief. Onderzoeksverhalen bijvoorbeeld naar hoe grote techbedrijven medici op dit moment maximaal kunnen bijstaan door het leveren van beademingsapparaten. 

De hoofdredacteur schreef deze week dat optimisme een net zo grote valkuil is als pessimisme. Realisme en vertrouwen, dat moet de krant volgens hem uitstralen. En naast verslag doen van de feiten en het leveren van de noodzakelijke systeemkritiek zal een krant die een metgezel zegt te willen zijn ook de weerbaarheid van de individuele lezer en van groepen moeten blijven voeden, een gidsfunctie moeten durven innemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden