Hoe Amerika wordt opgeschrikt door een krachtige opwelling van fatsoen

Misschien zitten de VS in een belangrijke transitie, waarvan protestbewegingen het voorteken zijn.

De schietpartij bij Parkland School blijft topnieuws en de politieke of bedrijfsmatige associatie met de NRA ziet er steeds giftiger uit. Beeld afp

Er gebeurt iets grappigs in Amerika: een krachtige opwelling van fatsoen. Plotseling lijkt het alsof de slechtsten overtuiging missen terwijl de besten een gepassioneerde intensiteit bezitten. We weten nog niet of dit zich vertaalt in politieke verandering. Maar misschien zitten we middenin een belangrijke transitie.

Je kunt de abrupte afslag richting fatosenlijkheid zien in de opkomst van de MeToo-beweging. Binnen een paar maanden begon ogenschijnlijk onveranderlijke grond toch te bewegen en kregen machtige seksuele roofdieren te maken met consequenties die hun carrières beëindigden.

Je kunt het ook zien in de reacties op bloedbad op de Parkland School. Tot nu toe zie je niet de gebruikelijke reactie op massale moordpartijen - een dag of twee nieuws, dan een collectief schouderophalen van de politieke klasse en de terugkeer naar de normale buiging voor de wapenlobby. Maar dit verhaal blijft topnieuws en de politieke of bedrijfsmatige associatie met de NRA ziet er steeds giftiger uit.

En je ziet het ook in de stembus, waar hard-rechtse politici in Republikeinse districten steeds vaker worden verslagen door het toegenomen activisme van gewone burgers.

Dit is wat niemand, en zeker niet de kaste der politieke commentatoren, verwachtte.

Na de verkiezingen van 2016 leken velen in de nieuwsmedia bereid om te accepteren dat trumpisme het echte Amerika vertegenwoordigde, hoewel Clinton meer stemmen kreeg en zeker ook de verkiezingen had gewonnen zonder de Grote Sneer - de geringschattende toon van veel journalisten en commentatoren. Zelfs grote anti-Trumpdemonstraties vlak na de inauguratie leken de conventionele wijsheid niet aan te tasten. Maar misschien waren de pink pussy hats wel het begin van echte sociale en politieke verandering.

Dat werkt zo: als mensen de status quo als onveranderbaar zien, neigen ze naar passiviteit, zelfs als ze zelf ontevreden zijn. Sterker nog: ze kunnen zelfs onwillig zijn om hun ontevredenheid te laten blijken, of om deze zelf helemaal toe te geven. Maar als ze zien dat anderen publiekelijk een standpunt innemen, groeit hun vertrouwen in hun eigen afwijkende mening en zijn ze eerder bereid ook actie te ondernemen. En door deze acties zullen ze soortgelijke reacties veroorzaken bij anderen - een soort kettingreactie dus.

Zulke fenomenen verklaren hoe grote politieke omwentelingen zich plotseling kunnen voordoen, ogenschijnlijk uit het niets. Voorbeelden zijn de revoluties die in 1848 door Europa raasden, de plotselingen instorting van het communisme in 1989, en de Arabische Lente van 2011.

Maar niets zegt dat zulke kettingreacties positief hoeven te zijn, wat hun motivatie of hun doelen betreft. De periode 2016-17 was een soort van 'alt-right'-lente - voorjaar voor fascisten? - waarin aanhangers van de wittesuprematiegedachte en antisemieten de wind in de rug voelden, niet alleen door de verkiezing van Trump maar ook door bewijzen dat er meer mensen waren die er zo over dachten dan tevoren was beseft, zowel in de Verenigde Staten als in Europa.

Trouwens, 1848 toont aan dat historische keerpunten ook weleens minder doorslaggevend blijken te zijn.

Toch vind ik de toenemende verontwaardiging in de VS op dit moment erg bemoedigend. En ja, ik denk dat het één ontwikkeling is. De MeToo-beweging, de weigering om schouderophalend aan het Parkland-bloedbad voorbij te gaan, het nieuwe politieke activisme van boze burgers (onder wie veel vrouwen) - ze komen allemaal voort uit dezelfde perceptie: dat het niet alleen over ideologie gaat, maar dat er te veel macht is geconcentreerd in handen van mannen die simpelweg slechte mensen zijn.

Bewijsstuk A hiervoor is natuurlijk de tweeter-in-chief.

Wat me opvalt aan de tegenreactie is niet zozeer de laaghartigheid als wel de tamheid. Trumps antwoord op Parkland - 'Laten we de onderwijzers bewapenen!' - was niet zomaar stom, maar laf, een poging tot ontwijking. Of kijk hoe de Republikeinse Partij in Missouri antwoordde op de aanklacht van gouverneur Eric Greitens, die wordt beschuldigd van chantage van zijn minnares met naaktfoto's. Ze gaven de schuld aan... George Soros. Ik verzin dit niet.

Of luister naar de steeds wildere toespraken van rechtse verlichte geesten zoals Wayne LaPierre van de NRA. Ze doen niet eens meer hun best hun zaak met argumenten te staven, maar steken tirades af over socialisten die hun vrijheid willen wegnemen. Beangstigend, maar ook een beetje zeurderig. Zo klinken mensen die een debat aan het verliezen zijn.

Natuurlijk: er is geen garantie dat de krachten van het fatsoen zullen overwinnen. Het Amerikaanse verkiezingsstelsel werkt de facto ten gunste van de Republikeinen, dus de Democraten zullen een meerderheid van iets van 7 procent van de stemmen nodig hebben om het Huis van Afgevaardigden te veroveren. Maar we zien een echte opstand, en er is goede reden om te hopen dat er verandering aankomt.

Paul Krugman is econoom en columnist van The New York Times.

Aanvullingen en verbeteringen: in een eerdere versie van deze column stond in de laatste alinea Witte Huis waar Huis van Afgevaardigden bedoeld was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden