Hoe acht jaar Obama kon uitmonden in een Trump

Nog maar kort geleden dachten de Democraten dat zij de toekomst vertegenwoordigden, het nieuwe, diverse Amerika. Maar er is iets gruwelijk misgegaan, concludeert voormalig Amerika-correspondent en huidig correspondent Europa Arie Elshout: 'Hoe kon het dat acht jaar Obama uitmondde in een Trump?'

Trump en Obama schudden handen op het Witte Huis, daags na de uitverkiezing van Trump. Beeld ap

Zeldzaam zijn de momenten dat de wereld collectief verliefd raakt op iemand omdat hij de belofte in zich draagt van een nieuwe tijd. Kennedy, Mandela en Obama deden even de verbeelding regeren. De aanbidding was bijna mystiek. Obama's verschijning bracht mensen zo in vervoering dat de vrees ontstond dat deze droom abrupt door geweld weer zou worden beëindigd, zoals bij Kennedy. Zover kwam het niet: Obama heeft het einde van zijn presidentschap gehaald. Ongedeerd. Maar niet ongeschonden.

De golf aan enthousiasme die hem ooit optilde naar het allerhoogste heeft hem met een harde smak op het strand gekwakt. Niet iedereen had dat direct in de gaten in die bewogen verkiezingsnacht. Alle aandacht ging uit naar de 'onmogelijke' triomf van Donald Trump en het drama van Hillary Clinton. Pas later drong door dat er een stille verliezer was: Obama. De president mag dan nog steeds het leven hebben, voor zijn levenswerk moet worden gevreesd. Trumps overwinning kan er een worden met terugwerkende kracht.

Engelengeduld

In zijn historische rol als Amerika's eerste zwarte president liet Obama zich kennen als een gepolijste en beheerste persoonlijkheid. Hij koos zijn woorden zorgvuldig, raakte nooit in een privéschandaal verstrikt, hielp miljoenen onverzekerde Amerikanen aan een ziektekostenverzekering, nam voor kinderen van illegale immigranten de dreiging van uitzetting weg, tekende het klimaatakkoord van Parijs, kondigde nieuwe regels voor Wall Street af, streefde naar vrijhandel met Azië en Europa, en legde een engelengeduld aan de dag bij zijn pogingen Iran van kernwapens af te houden.

Opvolger Trump is heetgebakerd en haatdragend. Hij is soms ronduit ordinair, blijft vaag over zijn zakelijke belangen, wil Obama's zorgverzekering schrappen, is voor muren aan de grenzen, benoemt een Wall-Streetbankier op Financiën en zegt korte metten te zullen maken met het klimaatverdrag, de vrijhandelsovereenkomst met Azië en het nucleair akkoord met Iran.

Nooit eerder was het verschil tussen een vertrekkend en komend president zo groot. Ze zijn elkaars tegenpool. De eerste zwarte president had bovendien geen blankere opvolger kunnen krijgen. Trump heeft zo weinig pigment dat het hem zelfs in de zomerzon niet lukt een bruin kleurtje te krijgen. Hij is de anti-Obama. Toen hij won was het alsof er niet alleen een streep onder maar ook dóór het Obama-tijdperk werd gezet. Het verklaart de verslagenheid van de presidentiële staf in de tuin van het Witte Huis de dag na de verkiezingen. Ze treurden en huilden, niet om Hillary Clinton maar om hun president.

Misschien weet deze met last-minutemaatregelen veel van zijn nalatenschap te verankeren, doet Trump niet alles wat hij gezegd heeft en blijken de krachten van de continuïteit sterker dan de media met hun voorliefde voor dramatische wendingen altijd doen voorspiegelen. Maar de tranen logen niet. De stafleden zijn bang dat er zoveel beleidsdaden van Obama worden uitgegumd dat er een bleek en mislukt presidentschap overblijft. Hoe kon het zover komen? Hoe kon het dat acht jaar Obama uitmondde in een Trump?

De verslagenheid van de presidentiële staf in de tuin van het Witte Huis, 9 november 2016. Beeld EPA

1789

Er is iets gruwelijk misgegaan voor links. Nog maar kort geleden dachten de Democraten dat het Witte Huis decennialang in hun handen zou kunnen blijven. Zij vertegenwoordigden de toekomst, het nieuwe, diverse Amerika. Dat zou progressief en Democratisch worden dankzij de stem van de vrouwen en van de minderheden, met name de snel aan electorale macht winnende Spaanstalige gemeenschap. Meewarig werd naar de Republikeinse partij gekeken, een ballenbak vol wereldvreemde, racistische en reactionaire blanke kiezers die met Trump hun talent voor het ingooien van de eigen glazen leken te bevestigen. Het liep anders, niet een beetje anders maar totaal anders.

Na de verkiezingen hebben de Republikeinen in Washington de controle over het Witte Huis, de Senaat en het Huis van Afgevaardigden. Op het niveau van de staten leveren ze 33 van de 50 gouverneurs. In 25 staten zijn ze de baas in het gouverneurshuis én het staatsparlement. De Democraten beheersen slechts 6 staten. In 1789 zou dit een revolutie zijn genoemd.

De schuldige was snel gevonden: de wrokkige, laaggeschoolde blanke man. Maar wat bleek? Ook vrouwen en hogeropgeleide kiezers hadden voor Trump gestemd. Zo stapelde links misrekening op misrekening. Het succes van de socialist Bernie Sanders in zijn strijd met establishment-kandidaat Clinton had een teken aan de wand moeten zijn. Het onbehagen zat ook in de Democratische achterban, maar dat waren populisten en die hou je op afstand. Dat men populisten ook kan zien als kiezers die zich genegeerd voelen door de gevestigde politiek en daarom uitwijken naar alternatieve politici die wel luisteren, kwam niet bij de Democraten op.

Arrogantie

Er was één man die het fout zag gaan. Op campagnevergaderingen van Hillary stak Bill Clinton zijn vinger op. Jullie vergeten de blanke arbeiders, zei de oud-president. Zijn waarschuwing werd weggewuifd als afkomstig van een 'getalenteerde maar ouder wordende politicus die simpelweg weigerde de nieuwe Democratische landkaart te accepteren', aldus een reconstructie van de nieuwssite Politico. Die electorale kaart zei: de gewone blanke man uit het binnenland heeft zijn tijd gehad, nieuwe bevolkingsgroepen in de steden aan de kusten geven voortaan de doorslag.

Het was arrogantie. En die zat ook bij Obama. In 2014 prees hij in The New Yorker nog Bill Clinton. Diens grote verdienste was dat hij het volstrekt legitiem achtte dat mensen uit de midden- en arbeidersklasse zich zorgen maakten over de veiligheid in hun buurt of moeite hadden met belastingverhogingen, aldus Obama. Toch volgde hij niet altijd de lessen van zijn volksere Democratische voorganger.

Een vergissing, zo erkende Obama in een eindejaarsinterview met de publieke omroep NPR. 'We hebben duidelijk gefaald als het erom gaat de mensen op het platteland of in gebieden net buiten de steden het gevoel te geven dat we elke dag voor hen op de bres staan.' De Democraten zouden meer bezoeken moeten afleggen bij de mensen thuis of in de clubhuizen van oorlogsveteranen. 'We hebben een voorkeur voor nationale en internationale kwesties.' Lokaal is er 'te veel terrein prijsgegeven' aan de Republikeinen, analyseerde Obama.

Daardoor miste links hoe krachtig en taai de conservatieve beweging is buiten de progressieve kusten. Zij kwam op in de jaren zestig en zeventig. In de herinnering een linkse tijd met de strijd voor vrouwenemancipatie, abortusvrijheid, homorechten en stopzetting van de Vietnamoorlog. Dat een rechtse tegenreactie ontstond, viel minder op. Maar volgens de progressieve historicus Rick Perlstein is van alle jarenzestig-oproeren de rechtse revolte het duurzaamst gebleken.

De beweging staat voor vaderlandsliefde, het traditionele gezin, God en guns. Zij is tegen abortus en homohuwelijk, ontketende de cultuuroorlogen met links, bracht Reagan aan de macht en bleef na zijn presidentschap bestaan.

De laatste jaren radicaliseerde zij, eerst met de Tea Party, daarna met Trump. Een belangrijke voedingsbodem is het sinds 1973 stagneren van de lonen, het verhuizen van industriebanen naar het buitenland, de concurrentie met immigranten om laagbetaald werk en het inkrimpen van de middenklasse (van 61 procent van de volwassen bevolking eind jaren zestig tot 50 procent in 2015).

Dat voor velen sociale stijging is veranderd in sociale daling vormt de motor van het ongenoegen. Rechtse kiezers koesteren een intens verlangen naar de glorieuze jaren net na de gewonnen Tweede Wereldoorlog, waarin 's werelds grootste middenklasse ontstond als hét symbool van het Amerikaanse welvaartswonder. Als Trump belooft het land weer groot te maken, doelt hij op dit Amerika, toen het jonge Mad Men-echtpaar Don en Betty Draper in een gloednieuwe Cadillac Coupe DeVille arriveerde bij hun nieuwe grote huis in de lommerrijke suburb.

De Trump-kiezers kijken achteruit naar dit verleden en idealiseren het. Ten onrechte. Het huwelijk van de Drapers eindigde in een bittere scheiding, als van zovelen. Bovendien: zelfs een bouwer van wolkenkrabbers als Trump kan niet de tijd terughalen.

De fout van de Democraten was dat ze zich te weinig inleefden in het gevoel van gewone blanke Amerikanen dat het land hun ontglipt.

Links kijkt namelijk vooral vooruit. Obama annexeerde de geschiedenis als exclusieve bondgenoot. Hoewel hij leerde dat Verandering tijd kost, meende hij zeker te weten dat de loop van de historie uiteindelijk leidt tot een wereld gedomineerd door progressieve waarden, zoals tolerantie, diversiteit en gelijkheid. Poetin, IS, tegenstanders van immigratie of homohuwelijk - zij staan aan de 'verkeerde kant van de geschiedenis'. Maar is dat wel zo?, wierp David Graham tegen in The Atlantic. Misschien zijn religieuze fundamentalisten en nationalisten als Poetin wel heel modern.

Bedreigde mensensoort

Waar rechts het verleden idealiseert, idealiseert links de toekomst. Het denkt dat die onomkeerbaar zijn kant op beweegt. Dat is net zo onrealistisch als de zogenaamd ideale wereld van vroeger die rechts koestert, maar ondertussen zet links andersdenkenden weg als achterlijken die je beter kunt mijden.

Ook leidt het tot een preoccupatie met minderheidsgroepen die in een achterstandssituatie verkeren en vooruit geholpen moeten worden. Het Hooggerechtshof had het homohuwelijk nog niet geregeld, of meteen werd de sprong gemaakt naar de transgenders als nieuwe bedreigde mensensoort.

Op zich is de emancipatie van zulke groepen een noodzakelijk streven. Maar voor Amerikanen in vervallen industriestreken die kampen met banenverlies en uitzichtloze armoede moet het gedoe over transgendertoiletten overkomen als een wrang voorbeeld van hoe modern links moeite heeft hoofd- van bijzaken te onderscheiden. Ook zij verkeren in een achterstandssituatie maar worden vergeten.

Barack Obama tijdens de uitreiking van de Presidential Medal of Freedom aan vicepresident Joe Biden. Beeld ap

De rekening kregen de Democraten gepresenteerd bij de verkiezingen. De radicaal-rechtse revolte hielp Trump aan de macht. Een nachtmerrie. Maar valt het een werkloze staalarbeider echt kwalijk te nemen dat hij zich moeilijk identificeert met een antioxidanten telende daktuinbezitter in Brooklyn, waar Hillary haar hoofdkwartier had? Het zijn twee volstrekt verschillende werelden.

Gemeten naar de uitgebrachte stemmen zijn ze bijna even groot: 50-50. Zo'n scherpe breuklijn was vorig jaar ook te zien bij de Brexit en in Oostenrijk. 50-50, het brandmerk van gepolariseerde samenlevingen die in twee tegengestelde delen zijn gehakt. Er zit niks meer tussen. Het is voor, tegen, goed, fout. Dat is gevaarlijk.

Obama zei in zijn afscheidsrede dat het de Amerikaanse democratie bedreigt als de twee kampen zich in hun eigen 'bubbels' terugtrekken. 'Als je het zat bent ruzie te maken met vreemden op internet, probeer er dan eens een te spreken in het echt.' Een waar woord van Obama. Laat het ook een oproep zijn aan hemzelf, de Democraten en geestverwanten in Europa.

Trump is gekozen door rechts, maar zit er ook vanwege het falen van een arrogant links, dat gemerkt heeft dat de geschiedenis net zo wispelturig is als een Texaanse Longhorn-stier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden