Opinie

Het zit nog wel goed met politieke correctheid van Duitsers

Zelfs op televisie denken Duitse deelnemers aan het debat eerst na voordat ze wat zeggen. Daar kunnen wij nog wat van leren.

Beeld ap

Vanuit Duitsland bezien ziet het Westen er wankel uit. Nog is het niet zover, maar over een jaar kan het Verenigd Koninkrijk uit de EU zijn gestapt, Donald Trump het Witte Huis hebben veroverd en Marine Le Pen het Elysée.

Het heeft weinig zin daarop vooruit te lopen. Maar voor de Duitse Bondsrepubliek, in 1949 onder westerse curatele opgericht en in 1990 verenigd met de voormalige DDR, zijn er dan geen Westmächte meer. Omdat het Oostblok sinds het einde van de Koude Oorlog al niet meer bestaat, vinden de Duitsers zichzelf dan ineens weer terug in een positie waarvan ze dachten dat die voorgoed voorbij was: in het hart van een kibbelend Europa.

Nog niet zolang geleden zou zo'n vooruitzicht in Duitsland tot paniek hebben geleid en druk zijn bediscussieerd. Vergeet niet dat de Duitsers onder Konrad Adenauer zelf voor hun Westbindung kozen, een keuze die in 1990 werd herhaald. Niet alleen door Helmut Kohl, die er de D-Mark voor opgaf in ruil voor de euro, maar ook door het volk van de DDR, dat voor de eigen staatsopheffing en de eenwording met West-Duitsland koos. De naoorlogse Duitsers vertrouwden zichzelf niet en lieten zich graag bij de hand nemen.

Historicus Dirk-Jan van Baar.Beeld Rob Huibers

Maar over de cruciale Westbindung heeft niemand het meer. Wel is er zorg over de opkomst van de Alternative für Deutschland (AfD). Rechtspopulisme is in Duitsland nog steeds niet normaal, er wordt permanent tegen gewaarschuwd. Provinciehoofdsteden als Potsdam, een oud Stasi-bolwerk, en Dresden, waar Pegida haar thuisbasis heeft, presenteren zich met grote parolen als weltoffene Stadt.

Het zit dus nog wel goed met de politieke correctheid van de Duitsers. Maar niet-Duitsers zijn daarin een afwijking gaan zien, een nieuwe Sonderweg waarmee Duitsland zich in Europa isoleert. Angela Merkel zou met haar welkomstcultuur 'moreel imperialisme' bedrijven, wat weer haaks staat op alle kritiek op haar vluchtelingendeal met Turkije, die vooral realpolitiek geïnspireerd is.

Eerlijk gezegd begrijp ik beide verwijten niet goed. Sinds het einde van de Koude Oorlog is Duitsland geen frontlijnstaat meer, en heeft het ook geen afgesloten en effectief bewaakte oostgrenzen meer. Muren gaan de Duitsers zelf niet meer bouwen, en het poortwachterswerk laten ze aan anderen over. Aan Erdogan bijvoorbeeld, die je dan als bejubeld Turkenleider - óók onder Duitse Turken - niet op de kast moet jagen. Dat deze simpele geopolitieke logica in verwilderd Nederland zo slecht begrepen wordt, laat zien hoe van de pot gerukt ons populisme is.

Omgekeerd is in Duitsland niks begrepen van ons Oekraïne-referendum. Zulke lichtzinnige directe democratie (zie ook het EU-referendum in het VK) roept in Berlijn echo's op van de instabiele Weimar-Republiek en maakt Europa kapot.

Je kunt erover twisten in hoeverre de Duitse historische lessen voor heel Europa van toepassing zijn, maar niemand kan de Duitse ervaringen negeren. Zeker niet de directe buurlanden. Dan sta je toch met je ogen te knipperen hoe in rechts Nederland wordt gedacht over het Duitse schuldgevoel. Dat zou door Frankrijk worden geëxploiteerd en moet maar eens over zijn. Elsevier, bastion van westerse waarden, schrijft met sympathie over de AfD en Thilo Sarrazin, en hoont de Gutmenschen achter mevrouw Merkel, die het ook nog goed kan vinden met Barack Obama, die wereldvreemde Amerikaanse president.

Vroeger stond rechts Nederland voor de verankering van Duitsland binnen de NAVO en de EU, maar dat beproefde recept is nu blijkbaar naïef en politiek correct.

In Berlijn leer je pas echt dat politieke incorrectheid nooit het antwoord op politieke correctheid kan zijn. Ook in Duitsland lopen gestoorde geesten rond (de kritiek op TTIP is ronduit hysterisch), maar het politiek debat ligt er op een veel hoger niveau dan bij ons.

De deelnemers kennen hun zaakjes en denken eerst na voor ze wat zeggen, zelfs in talkshows, die in Duitsland sterk gefilterd zijn. Het nadeel is dat bepaalde geluiden daardoor moeilijk aan bod komen en het openbaar debat in een land van meer dan tachtig miljoen door een handjevol welbespraakten wordt gedomineerd. Je zou weleens willen dat iemand 'Arschloch' riep.

Maar dat is voor de straat en die houden ze in een parlementaire democratie als de Duitse met een hoge kiesdrempel terecht van de buis. Voor de onderbuik heb je de Stammtisch en het cabaret, dat in het legendarische Berlijn van de jaren twintig in duistere theaters en nachtclubs floreerde. In München was Hitler zo'n kleinkunstenaar.

We weten niet goed wat we ruiken als er boven zulke scheten een luchtverfrisser hangt. Evenmin is duidelijk hoe ontspannen de Duitsers werkelijk zijn; sinds Willy Brandt hebben ze voor elke pijn een Entspannungspolitik. Dat is ook de methode-Merkel, die zichzelf stapsgewijs bewijst. Maar een betere beschermlaag is er niet. Wij van WC-eend adviseren WC-eend. Dat is een goed merk voor de hygiëne in heel Europa.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden