Het Westen zal zich vooral onderwerpen aan zijn kleinzielige zelf

Als het Westen zijn meest essentiële verworvenheid niet meer herkent, kan het zichzelf wel afschrijven.

Michel Houellebecq in Keulen, 19 januari. Beeld AP

Het is niet de schuld van Michel Houellebecq dat zijn nieuwe roman Soumission (Onderwerping) in Frankrijk verscheen op de dag dat fanatieke fundamentalisten de redactie van een satirisch tijdschrift afslachtten. Maar het gruwelijke lot van Charlie Hebdo en het verhitte (soms zelfs oververhitte) debat over moslimfundamentalisme en de terreur die het in Europa en elders heeft gekweekt, is onlosmakelijk verbonden geraakt met Houellebecqs dystopische verhaal over de nabije toekomst van Frankrijk, waarbij de verkiezing van een moslim tot president leidt tot een nieuwe maatschappij, ver verwijderd van de westerse idealen.

In Europa, waar een wijdverspreid gevoel van onbehagen bestaat over de economische crisis en ongebreidelde immigratie, twijfels over de nationale identiteit en een oorlog aan de grenzen van het continent, lijkt het boek de tijdgeest te verwoorden.

In zijn roman, die al een enorm succes is in Frankrijk en Duitsland, beschrijft Houellebecq een Europa dat zijn levenskracht heeft verloren. Net zoals zijn eerdere boeken is het vooral een fantasie over zelf-eliminatie. Het gaat niet over spierkracht, maar juist over het gebrek daaraan.

Jan Techau. Beeld x

Samenleving op instorten

Soumission beschrijft een Franse samenleving die op instorten staat. Een charismatische moslimpoliticus is de populairste leider geworden, zijn partij is geleidelijk in aanzien gestegen en heeft de uitgeholde centrum-rechtse en centrum-linkse groeperingen weggedrukt. De Franse republikeinse elite besluit deze nieuwe kandidaat te steunen bij de presidentsverkiezingen van 2022 om te voor- komen dat Marine Le Pen, de populistische kandidaat van het extreem-rechtse Front National, de hoogste positie in het land zal opeisen.

De nieuwe man wordt verkozen, en wat dan volgt is een verwrongen nieuwe Franse revolutie, ditmaal onder de vlag van de islam. De invoering van islamitische, en zelfs fundamentalistische, idealen in de Franse maatschappij leidt tot een forse draai richting conservatisme; universiteiten en hogescholen worden verkocht aan Arabische sjeiks, en bekering tot de islam is een vereiste voor wie zijn baan bij de overheid wil houden.

Onderstromen

De plot is heel gewiekst en verleidelijk, niet alleen omdat hij inspeelt op de angsten die onder grote delen van de bevolking leven (een aspect dat het boek op een lading kritiek van de politiek correcte voorhoede is komen te staan), maar ook omdat het haarfijn de subtiele onderstromen bloot legt in het debat dat in het Westen wordt gevoerd over normen en waarden.

Ditmaal verbindt Houellebecq de onvermijdelijke politieke consequentie aan zijn kritiek op de vermoeide, decadente westerse cultuur. Het Westen komt aan zijn eind, de politiek sterft af, de normen en waarden worden verworpen en de principes keren zich tegen zichzelf. Maar het eindigt niet met een tumultueuze botsing van beschavingen. Het eindigt ermee dat de hoofdpersoon - een vertegenwoordiger van de vermoeide, middelmatige westerse elite - stilletjes gelukkig is omdat hij zich, na een minimaal verzet, niet meer hoeft te bekommeren om de druk die het moderne leven op hem legt.

Satire

Het boek is anti-islamitisch genoemd, en zelfs xenofoob. Niets is minder waar. Het is ook rechts genoemd, niet vanwege de vermeende islamkritiek, maar vanwege het promoten van een aartsconservatief, antimodern wereldbeeld dat reactionair traditionalisme als antwoord biedt op de bedreigingen van een uit de hand gelopen moderne wereld.

Houellebecq is veel te slim voor zulke simpele antwoorden. Net zoals de dode journalisten van Charlie Hebdo gebruikt hij het middel van de satire om de verlichting te propageren. Alleen is zijn satire veel minder opvallend en veel minder aandachttrekkend. Het is namelijk de Verlichting van het pessimisme, niet van het optimisme.

Houellebecq is niet alleen ontgoocheld door de antiliberale krachten in de maatschappij, of die nu fundamentalistisch, links of nationalistisch van aard zijn. Hij is ook ontgoocheld door het gebrek aan veerkracht, energie en daadkracht bij degenen wier taak het is de open, liberale maatschappij te verdedigen. In zijn boek is er alleen fanatisme te bespeuren bij aanhangers van de antiliberale zaak. Geloof en idealen zijn slechts te vinden bij hen die de westerse normen en waarden willen afschaffen. Zij die geroepen worden het moderne leven te verdedigen, leveren het juist uit. Ze zijn er alleen maar op uit zo snel mogelijk het bed in te duiken met een of ander lekker ding.

Dit is allemaal verre van charmant, het is gruwelijk. Het is dan ook niet zo vreemd dat Houellebecq zo gehaat wordt, om zijn pose, om zijn proza, om zijn maniertjes. Maar zijn vertelling gaat ook over iets anders: die staat bol van de ironie. En dat is precies wat de meeste critici, ter linker- en ter rechterzijde, ontgaan is. Links verafschuwt zijn politieke incorrectheid en zijn aanvallen op de zelfingenomen culturele elite die het discours domineert.

Een tekening van Wolinski, een van de vermoorde cartoonisten van Charlie Hebdo, in een museum in Frankrijk. Beeld afp

Aanwakkeren xenofobie

Rechts, althans degenen die intelligent genoeg zijn om het boek te begrijpen, haten hem omdat hij hun leegheid laat zien (van centrumrechts) of hun kwaadaardige en verleidelijke populisme (van extreem-rechts). Belangrijke vertegenwoordigers van de Franse moslimgemeenschap hebben Houellebecq beschuldigd van het kweken van angst en het aanwakkeren van xenofobie en haat jegens religieuze gemeenschappen.

Hierin ligt de grootste waarde van Houellebecqs boek. Het zet degenen te kijk die niet in staat zijn de meest essentiële westerse culturele verworvenheid op waarde te schatten of zelfs maar te herkennen: de ironie. Hij heeft een bijtende satire geschreven die hem enkele valse vrienden en heel veel valse vijanden heeft opgeleverd. Hij laat een cultuur zien die zo bang is voor haar eigen angst dat zij de grootste kracht van haar beschaving lijkt te verliezen: het vermogen om kritische afstand tot zichzelf te nemen en haar eigen dwaasheid te kijk te zetten met bijtende humor en een grimlach.

Als de storm van verontwaardiging die opstak na de publicatie van Soumission iets zegt over hoe wij met zijn allen denken, is het pessimisme van Houellebecq terecht. Als het Westen de virtuositeit van een van zijn wezenlijke karaktertrekken niet meer op waarde weet te schatten, kunnen we het Westen wel afschrijven. Het Westen zal zich niet zozeer onderwerpen aan meer vastberaden culturen, maar vooral aan zijn kleinzielige zelf.

Vertaling: Herman te Loo
Dit artikel is eerst gepubliceerd op Carnegie's Strategic Europe blog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.