Het was helder weer en ik zag Aleppo liggen

Column Olaf Tempelman

Beeld anp

KAL007, IR655, MH17: dat zijn vluchtnummers met Wikipedia-lemma's en codes voor een arsenaal aan angsten. De meesten van ons beseffen immers dat het net zo goed andere nummers hadden kunnen zijn. In dat geval hadden niet wij maar onze nabestaanden aan die nummers teruggedacht. Een neergeschoten vlucht die we zelf hadden kunnen nemen, doet iets anders met de amygdala in ons brein dan 300 klimmers in de Himalaya die alle waarschuwingen in de wind sloegen.

Met miljoenen vliegen we over gebieden die we niet zouden opnemen in een landroute. Een paar maanden terug zag ik op het schermpje voor mijn stoel dat we boven Syrië waren. Het was helder weer en ik kon Aleppo zien liggen, spaarzaam verlicht, in oorlog immers, maar echt Aleppo. Ik ben ook over de Kaukasus en Centraal-Azië gevlogen, net als een paar honderdduizend van mijn landgenoten.

Kwamen wij veilig op onze bestemmingen aan omdat de mujahedin als het om luchtdoelrakketten gaat altijd erg voorzichtig zijn? Kan elke geüniformeerde Tsjetsjeense crimineel op de radar een passagiersvliegtuig herkennen? Hanteren Poetins vrienden in Zuid-Ossetië een hoge professionele standaard als het gaat om hun luchtafweergeschut? Als de spookrijder op een ander tijdstip een andere snelweg had genomen, dan waren wij hem tegenkomen.

Beproefd middel tegen angst
In de Stoa in Athene wisten ze vroeger al dat er minder te voorzien is dan we aangenaam vinden. Een beproefd middel tegen angst voor het onvoorziene is de professioneel verpakte illusie dat iets wel te voorzien is of had kunnen worden voorzien. Daarom hoor je nu dat ze bij Air France en British Airways wísten dat je niet over Donetsk moest vliegen, maar verzuimden dat te vertellen. Stel dat een vlucht van Air France boven Afghanistan was neergehaald: dan hadden Malaysia Airlines en Lufthansa verzuimd inlichtingen te verstrekken. Experts met specialismen waarvan je nog nooit had gehoord gaan onderzoek doen. Er komen maatregelen om catastrofes in de toekomst uit te sluiten.

Zulke maatregelen moeten haast wel een rituele vorm krijgen. In de toekomst wordt bijvoorbeeld voor elke vlucht op een scherm getoond dat die over gecontroleerd veilig gebied gaat. Zo'n ritueel wordt dan een aanvulling op reeds bestaande: de schoenen die we sinds 9/11 uittrekken, de scheerzeep die we inleveren, de uitgebreide instructies in het vliegtuig zelf. Die veiligheidsinstructies - passengers travelling with children should put on their own oxygen masks first - zijn wel omschreven als schietgebeden in een seculier-wetenschappelijke façade.

Het begrip 'controle-illusie' stamt uit een experiment in 1965 met twee schakelaars en een lamp die niet met elkaar waren verbonden. De proefpersonen bleven hardnekkig op de schakelaars drukken, in de overtuiging dat ze invloed hadden op het licht. De controle-illusie maakt veel draaglijk. Beroemd is een onderzoek naar de mate waarin we geluidssterktes verdragen. Er waren twee geluidskamers, één met een rode paniekknop en één zonder. In de kamer met de paniekknop konden mensen veel hogere sterktes aan, ondanks het feit dat die paniekknop een placeboknop was.

De zuurstofmaskers in het vliegtuig zijn echt, maar hun hoofdfunctie is niet het verstrekken van zuurstof maar van rust. Zonder zelfbedrog, liefst professioneel gefaciliteerd, zijn we volledig overgeleverd aan het onvoorziene.

Olaf Tempelman is redacteur van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.