Column Martin Sommer

Het VN-migratiepact is een politiek kruitvat geworden

Na de vluchtelingencrisis van 2015 bedachten ze bij de VN dat het hoog tijd was om migratie in goede banen te leiden. Het resultaat is het wereldwijde migratiepact dat volgende maand in Marrakech wordt getekend. Maar nu trekt het ene land na het andere zijn handen ervan af. Dat begon met de VS, daarna Hongarije, en nu zijn het al acht landen. In de nadagen van Merkel is in de Duitse CDU ruzie over het pact uitgebroken en ook de Vlaamse N-VA van Bart De Wever aarzelt. Alleen in Nederland is het nauwelijks in het nieuws geweest. Niet zo gek, aangezien de regeringspartijen er tot dusver in de Kamer niet over wilden praten, kennelijk omdat migratie zo’n onomstreden onderwerp is. Grapje.

Om een indruk te krijgen heb ik me door de rijstebrijberg van 34 vel en 54 paragrafen van het ‘global compact’ heen gegeten. Migratie is van alle tijden, is het uitgangspunt, laten we het regelen. Goed idee, aangezien migratie niet alleen van alle tijden is maar ook dé politieke steen des aanstoots, de verklaring van de opstand der burgers in half Europa, van de Brexit en van populistische regeringen in Italië en Amerika. Je zou hier dus diplomatieke kousenvoeten verwachten. ‘Making migration work for all’, dat is het uitgangspunt.

En daar heb je meteen het probleem. Vaak gaat migratie van een leien dakje. Zoveel mensen werken, studeren of trouwen over de grens. Zonder enige moeilijkheid en daar heb je dus ook geen wereldwijd pact voor nodig. Arbitrage is alleen noodzakelijk bij omstreden migratie. Dan hebben we het over de migratie die de politicoloog Ivan Krastev karakteriseerde als de moderne vorm van revolutie: wie tegenwoordig een andere samenleving wil, stapt op een boot. Maar aan de overkant wonen wel mensen die nergens om hebben gevraagd. Zie daar maar eens evenwichtig uit te komen. Het pact spreekt vele vrome woorden over migratie die moet verenigen en niet verdelen. Maar een neutraal document is dit beslist niet.

Er staat niet in dat migratie een mensenrecht is. Maar het stuk laat zich wel degelijk lezen als een catalogus van migrantenrechten. Lees een stukje met me mee. Er moet wederzijds respect zijn voor culturen, tradities en gebruiken van zowel migranten als de landen van aankomst. Ook hier de suggestie van een evenwicht dat er niet werkelijk is. When in Rome, do as the Romans do is nog altijd een prima beginsel en als mevrouw Kaag naar Iran zou verhuizen, zou ze zeker een hoofddoek dragen.

Verder: migratie hoort geen wanhoopsdaad te zijn en als dat toch zo is, moeten kwetsbare migranten worden geholpen. Mogelijkheden om de landen van oorsprong te verlaten moeten worden vergroot, als sprake is van langzame natuurrampen als verwoestijning, klimaatverslechtering, zeespiegelstijging. Procedures voor gezinshereniging moeten worden vergemakkelijkt. Alle migranten, ongeacht hun legale of illegale status, moeten toegang hebben tot basisvoorzieningen. Daar moet ook rekening gehouden worden met genders, gehandicapten en kinderen.

En wat betreft de ideeën: het debat over migratie moet feitelijk zijn, en tot doel hebben dat het publiek een menselijker, realistischer en constructiever idee van migratie krijgt. Media die intolerante en xenofobe berichten verspreiden over migranten, mogen niet langer in aanmerking komen voor publiek geld. Nog eentje dan: vreemdelingendetentie mag alleen als uiterste middel, als alle andere middelen falen.

Kortom, migranten moeten worden geholpen, ook als ze illegaal zijn. En kritiek is ongewenst. Let wel, dit pact gaat niet over vluchtelingen die zich kunnen beroepen op bescherming. Wat dit pact doet, is migranten laten meeliften op de rechten van echte vluchtelingen. Je kunt op je klompen aanvoelen dat dit voor die laatsten niet goed is. De huidige praktijk is deze: asielzoekers die zijn afgewezen als vluchteling, worden illegale migranten. Dat zijn er heel veel. Nederland heeft permanent zo’n drieduizend afgewezen asielzoekers in zogeheten vreemdelingenbewaring, vanwege het risico dat ze in de illegaliteit verdwijnen. Het is de vraag of dat straks nog mag. Migrantenproblematiek is in de eerste plaats terugkeerproblematiek.

Het is waar, zoals onze staatssecretaris Harbers (Justitie) zegt, dat in 1 van de 54 paragrafen staat dat landen verplicht zijn hun eigen mensen terug te nemen. Maar dezelfde Harbers houdt zijn critici voor dat dit document niet bindend is. Het is kiezen of delen: of je hebt er wat aan bij het aanspreken van onwillige landen als Marokko of Algerije om hun illegale onderdanen terug te nemen, of het hele pact stelt weinig tot niets voor. En dan kun je je afvragen waar al die moeite voor nodig was.

De werkelijkheid ligt hier natuurlijk ergens tussenin. Het pact mag dan weliswaar geen officieel verdrag heten, het rust wel op allerlei plechtige verdragen. Het zal niet lang wachten zijn op het eerste schrijnende geval plus advocaat aan tafel bij Matthijs van Nieuwkerk. Vast staat dat het intussen een politiek kruitvat is geworden. Harbers heeft de klassieke bestuurderspose aangenomen. Er is niets aan de hand, het stelt niets voor, Nederland hoeft niets te doen, en voor zover we wel iets moeten doen, doen we dat al.

Maar Harbers wordt nu toch een beetje zenuwachtig, ik denk vooral vanwege het aanzwellende gemor in Duitsland. Hij zei een week geleden in De Telegraaf dat er ‘juristen aan het werk zijn gezet’. Waar die mee komen, weten we over anderhalve week. Dan vergadert de Kamer er eindelijk over.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.