Column

Het verdriet van de Oorlog is van ons allemaal

Het is een wijdverbreide opvatting dat de Sjoa en taal elkaars vijanden zijn.

Op het podium werd Eichmann vertolkt door archetypen als de filosoof, de clown, de uitvoerder en de oermens. Hij danste, zong, schreeuwde en zweeg. De rabbijn zou het schandalig hebben gevonden. Beeld Io Cooman / de Volkskrant

Wat viel er immers nog te zeggen na de gaskamers? Als krachtigste vertolking van deze opvatting wordt vaak Adorno geciteerd, die stelde dat het barbaars was om na Auschwitz nog een gedicht te schrijven. Vreemd genoeg houdt deze opmerking volgens de overlevering een verbod in, terwijl Adorno haar juist bedoelde als een gebod. In zijn woorden: 'Een gebod aan de kunst om wat onmogelijk was geworden, na Auschwitz kunst te maken, op te vatten als een noodzaak: kunst te maken na Auschwitz.' Tragisch. Zijn beroemdste citaat heeft meer verwarring gewekt dan duidelijkheid.

Zijn waarschuwing aan iedereen die het in zijn hoofd haalde na '45 nog kunst te maken, was in werkelijkheid vooral een aansporing. Nooit eerder was verbeelding zo nodig als toen en nooit eerder was het zo moeilijk om deze verbeelding tot uiting te laten komen. Des te meer reden het te proberen, aldus de filosoof.

Op de avond nadat het manuscript van mijn nieuwe roman, waarin iemand een oorlogsdagboek vervalst, naar de drukker was gegaan, woonde ik een opera over Eichmann bij.

Als iemand die de Oorlog niet heeft meegemaakt zich toch aan het onderwerp waagt, ontvouwt zich meestal een debat tussen twee onvermurwbare partijen. 1. Zij die zeggen dat het pervers is je vanaf de zijlijn te bemoeien met het leed dat voor zoveel mensen zo tastbaar is geweest. 2. Zij die zeggen dat de geschiedenis deel uitmaakt van onze wereld en daarom altijd een onderwerp zal blijven.

Vanzelfsprekend hebben beide partijen gelijk. Het is enigszins pervers en toch moeten we blijven onderzoeken, steeds met andere middelen, soms komen we dichterbij, soms vallen we.

Toen ik mijn manuscript aan een rabbijn liet lezen, schreef deze terug: 'Je gaat te ver! Je weigert de realiteit echt tot je door te laten dringen en denkt er als schrijver mee te kunnen dealen. NIET ALLES IS TEKST. En als je dat niet gelooft, reis dan naar een echt oorlogsgebied af en toon je kloten.'

Nog afgezien van het verontrustende gegeven dat iemand wiens functie bestaat bij de gratie van tekstanalyse en -interpretatie zich op deze manier uitdrukt, was zijn klacht bijzonder tegenstrijdig. Ik ging te ver én toonde geen kloten. Terwijl juist het feit dat ik 'mijn kloten' toonde, hem woedend had gemaakt. Ik had het recht niet, ging hij verder, om me met deze materie bezig te houden.

Welk recht toch?

Op het podium werd Eichmann vertolkt door archetypen als de filosoof, de clown, de uitvoerder ('Het leven is een bevel') en de oermens. Hij danste, zong, schreeuwde en zweeg. De rabbijn zou het schandalig hebben gevonden. Langzaamaan is de tijd van de survivors voorbij. Nu de directe band met de oorlog is verweerd, zullen anderen gehoor moeten geven aan Adorno's gebod.

Het was een koude avond, de stad lag er mooi en vredig bij. Welk recht toch? Het geluk is van een enkeling, had ik hem moeten antwoorden, maar het verdriet is van ons allemaal.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden