ColumnElma Drayer

Het toen laat zich niet veranderen. Het nu met een beetje goeie wil wel

Vorig jaar verdiepte ik me voor een boekje in identiteitspolitiek – het van oorsprong Amerikaanse gedachtengoed dat bij de geboorte gegeven kenmerken als sekse, geaardheid en huidskleur allesbepalend acht voor hoe je in het leven staat. Dit denken stak een paar jaar geleden de oceaan over, inclusief doodgriezelige noties rond erfelijk dader- en slachtofferschap. Erg zonnig gestemd was ik over die opmars niet. Een mensbeeld waarin niet telt wat je zegt of doet, maar wat je bent – het leek mij een weinig aanlokkelijk perspectief.

Nu blijkt het nóg sneller gegaan te zijn dan ik vorig jaar voorzag. De volkomen terechte verontwaardiging over racistisch politieoptreden in de Verenigde Staten gaf identiteitspolitiek vleugels, ook in dit land.

Dat er een verband bestaat met de coronacrisis lijkt me evident, maar daarover mogen sociologen zich buigen. Voor nu volstaat de constatering dat de bekeringen spectaculair, om niet te zeggen paulinisch zijn. Ineens belijden opiniemakers dat ze voorheen blind waren voor hun ‘wit privilege’, ineens verklaren museumdirecteuren dat het schort aan ‘representatie in collectie en tentoonstellingsprogramma’, ineens omarmen politici het idee dat er in dit land sprake is van ‘institutioneel racisme’ – stuk voor stuk lemma’s die rechtstreeks afkomstig zijn uit het identiteitspolitieke woordenboek. Ook vindt de roep om ‘dekolonisatie’ van de geschiedenis ineens breed gehoor.

Wat dat laatste betreft, ontsokkeling van types als Jan Pieterszoon Coen en Leopold II kan ik me heel goed voorstellen. Dat waren regelrechte schurken, in eigen tijd al zeer omstreden. Moeilijker verteerbaar vind ik dat lieden als Piet Hein, Maurits van Nassau, Mahatma Gandhi en Winston Churchill postuum de volle laag krijgen. En dat oude films en boeken in de ban moeten omdat de inhoud ervan naar hedendaagse maatstaven niet zou deugen.

Eerlijk gezegd word ik daar behoorlijk giechelig van, eerst en vooral omdat de gedachte erachter zo stuitend paternalistisch is. Alsof eenvoudige geesten zoals u en ik niet kunnen bedenken dat Piet, Maurits, Mahatma en Winston kinderen waren van hun tijd, in het bezit van opvattingen waarvoor een fatsoenlijk mens zich nu zou schamen. (Volgens mij was het omgekeerde opmerkelijker geweest.) Alsof eenvoudige geesten zoals u en ik niet kunnen bedenken dat oude films en boeken nergens racistische structuren ter discussie stelden. (Nogal wiedes, lijkt me zo.)

Toevallig heb ik zelf tamelijk wat werkjes gelezen uit de vaderlandse letterkunde. Op enkele witte raven na zijn daarin geen romanciers, dichters of toneelschrijvers te vinden zonder denkbeelden die je heden ten dage ofwel seksistisch, ofwel heteronormatief, ofwel koloniaal of ronduit racistisch zou noemen. Tot diep in de jaren zeventig van de vorige eeuw, welteverstaan. Trouwens, tot en met de Tweede Wereldoorlog wemelde het in literaire teksten van de antisemitische stereotypen.

Alleen, als al onze voorouders moeten voldoen aan het morele eisenpakket van nu, kwam vrijwel niemand door de ballotage – hoe torenhoog de verdiensten op ander vlak ook zijn geweest. Willen we dat?

Los daarvan stuit de hoogmoed die uit dit iconoclasme spreekt mij nogal tegen de borst: onze voorouders wandelden in duisternis, wij hebben het licht gezien. Wij weten beter. Dus hebben wij het recht hen op de vingers te tikken.

Zing een toontje lager, zou ik zo zeggen. Iets vertelt mij bijvoorbeeld dat onze nakomelingen over pakweg honderd jaar zeer kritisch zullen terugblikken op onze omgang met de natuur. Hekelen dat wij op grote schaal olie- en gasbronnen leegtrokken. Of dat wij, ik noem maar wat, geen been zagen in het exploiteren van dierentuinen. Of dat wij niet strikt veganistisch leefden, zoals zij dan doen. Ongetwijfeld zullen zij zich op hun beurt verbazen over onze achterlijkheid en rillen bij oude films, boeken en eerbewijzen.

Misschien een aardig besef voor de ijveraars die op dit moment zo de aandacht weten te trekken?

En dan nog. Hoeveel dooie helden je ook besmeurt, het blijft energie een veel betere zaak waardig. Het toen laat zich niet veranderen. Het nu met een beetje goeie wil wel.

Elma Drayer is neerlandicus en journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden