Column Sylvia Witteman

Het snoep heeft Diederik Stapel allemaal zelf opgegeten. Ongetwijfeld gedachteloos

Tijdens het driftig zoeken naar een heel ander boek (want boeken zijn altijd onvindbaar, behalve als je ze niet nodig hebt, net als katten) trof ik in de boekenkast Mindless Eating van Brian Wansink, 12 jaar oud al weer, en indertijd zeer spraakmakend. Wansink toonde met behulp van fascinerende experimenten aan dat mensen vaak te veel eten, niet omdat ze honger hebben, maar omdat ze onbewust beïnvloed worden door hun omgeving.

Op zichzelf was dat geen wereldnieuws. ­Iedereen weet dat je verzadigd kunt zijn na een maaltijd, maar toch toehapt als er ook nog een lekker toetje op tafel wordt gezet. En dat je beter een handje chips in een bakje kunt doen dan de hele zak naast je op de bank zetten tijdens het tv-kijken.

Maar Wansink had nog veel frappantere vindingen gedaan, met zijn beroemde soep-experiment bijvoorbeeld. In wat wij wel een ware tour de force mogen noemen, maakte hij gaten in de bodem van soepkommen, en schroefde die vast aan een tafel waarin óók gaten zaten. Via een buis kon hij soep van onder af in die kommen laten stromen.

Hij nodigde nietsvermoedende proefpersonen uit om tomatensoep te komen eten. De helft van hen kreeg gewoon een kom soep, bij de andere helft werd die kom, zonder dat ze het wisten, van onderaf geleidelijk bijgevuld. Wat bleek? De mensen met de ‘bodemloze’ kom aten, zonder het te beseffen, bijna twee keer zoveel soep als de anderen. Dat was maar weer eens een schitterend bewijs voor Wansinks theorie over ‘gedachteloos eten’, en hoe dat ons allemaal langzaam maar zeker steeds dikker maakt. Chapeau!

Alleen, dat experiment bleef mij dwars zitten. Ik kon mij bijvoorbeeld niet voorstellen dat iemand soep zou eten zonder die kom bijvoorbeeld eens te verschuiven of op te tillen. Het kan bijna niet anders of de proefpersonen moeten beseft hebben dat er iets vreemds aan de hand was. Ook denk ik dat ­iemand die – al dan niet zonder het te weten – een enorme portie soep eet, waarschijnlijk de rest van de dag minder zal eten dan gewoonlijk, en dus per saldo niet dikker zal worden.

Kortom, ik vertrouwde dat experiment niet. Jaren later zou ik gelijk krijgen. Wansink bleek met de gegevens geklooid te hebben, omdat hij zo graag een bepaalde uitkomst wilde. Daarin stond hij beslist niet alleen. Van steeds meer ‘wetenschappers’ blijkt dat ze de waarheid naar hun hand zetten.

Stanley Milgram bijvoorbeeld, met zijn ­beruchte experiment van ruim een halve eeuw geleden. Daarin werden proefpersonen succesvol aangespoord steeds zwaardere elektrische schokken toe te dienen aan mensen die ze niet konden zien maar wel konden horen schreeuwen (in werkelijkheid waren er geen schokken, en de schreeuwers waren acteurs). Al met al een overtuigend bewijs dat mensen onder druk van autoriteiten de verschrikkelijkste dingen kunnen doen. De werkelijkheid bleek, een halve eeuw later, geruststellend in al zijn sulligheid: de schreeuwende ‘acteurs’ hadden weinig talent voor acteren, en daarom hadden veel proefpersonen terecht niet geloofd dat het geschreeuw echt was.

Mensen zijn blijkbaar toch niet zo wreed als men ons had willen laten geloven. ‘De meeste mensen deugen’, beweert Rutger Bregman zelfs in zijn gelijknamige bestseller, alleen geldt dat duidelijk niet voor wetenschappers. Gelukkig worden die de laatste tijd geregeld ontmaskerd met als droevig voorbeeld die arme Diederik Stapel: hij had zijn kofferbak vol snoep om uit te delen aan kinderen op scholen waar hij zogenaamd ‘onderzoek’ deed. Hij kwam nooit op die scholen, en hij zoog het onderzoek uit zijn duim.

Het snoep heeft hij allemaal zelf opgegeten. Ongetwijfeld gedachteloos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden