OpinieReferendum

Het referendum vormt de wil

Een stembureau in NederlandBeeld ANP

Fred Feddes vindt het referendum ‘een lomp middel dat ... nuances smoort’ (O&D, 21 juni). Nuances smoren is nooit goed, maar dat geldt ook het referendumdebat zelf. De manier waarop Feddes de verschillende stemmen simpelweg opdeelt in voor- en tegenstanders maakt ook hier belangrijke subtiliteiten kapot. De bijdrage van Sander van Walsum (O&D, 14 juni), waar Feddes op reageert, laat zich niet zo makkelijk categoriseren als enkel voor of tegen. Het Oekraïnereferendum bewees volgens Van Walsum namelijk ook dat het referendum valse verwachtingen kan scheppen over het handelingsvermogen van de politiek en wellicht ongeschikt is voor complexe geopolitieke thema’s. Maar dat zijn voor hem niet goede redenen om het compleet af te schaffen.

Ook ik vind dat er genoeg aan het referendum is dat het veelbelovend maakt als aanvulling op de democratie. Maar dat zie je pas als je het niet alleen opvat als een momentopname. Rond de referenda ontstonden ook discussies. Veel mensen lieten zich informeren en er kwamen experts aan het woord. Eerst had vrijwel niemand wensen rond de Wet op de Inlichten- en Veiligheidsdiensten, maar tegen het eind werden die volop besproken.

Een referendum doet dus veel meer dan stemmen tellen. Het schept een ‘polis’, zouden de Oude Grieken zeggen, een ruimte waarin een politieke kwestie kan groeien en mensen er zich op een relevante manier mee kunnen bemoeien. Nog belangrijker: het geeft ruimte voor wilsvorming. Mensen hebben niet zonder meer een mening over een kwestie, maar kunnen die wel ontwikkelen.

Zonder zo’n wilsvormend proces is het optellen van stemmen waardeloos, niemand weet waar-ie het over heeft en het is daarom onduidelijk wat de uitslag betekent. En als belangrijke wilsvormende instanties (media, universiteiten, ngo’s) in handen zijn van de macht of hun werk niet kunnen doen, is een referendum zonder twijfel ondemocratisch. Dat deed zich vorig jaar voor in Turkije.

Referenda zijn dus vooral ondemocratisch als er geen aandacht is voor wat aan de momentopname voorafgaat. Het is zonde dat die kant van het referendum geen tijd heeft gekregen een goede vorm aan te nemen, want ik geloof dat die er zou kunnen zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden