OpinieReferendum

Het referendum is een veel te lomp instrument

Het referendum is slechts een momentopname. Het lost de democratische gebreken niet op.

Na het referendum over de Wiv worden de stemmen geteld, 22 maart.  Beeld ANP
Na het referendum over de Wiv worden de stemmen geteld, 22 maart.Beeld ANP

Nu het laatste referendum­initiatief is gedoofd, past een terugblik op de discussie die in de afgelopen jaren als een veenbrand heeft gewoed. In deze discussie bood de Volkskrant steeds veel ruimte aan de voorstanders van het referendum, op de redactionele pagina’s, de opiniepagina’s en in commentaren. Het commentaar van Sander van Walsum (Opinie, 14 juni) is het jongste voorbeeld. Afwijkende meningen las ik zelden.

Ik neem aan dat het geen moedwillige censuur was. Laat ik het daarom eens proberen.

Democratie betekent ‘regering door het volk’. Regeren bestaat uit twee onderdelen: bespreken en besluiten wat je wilt, en in praktijk brengen wat je hebt besloten. In de ver­tegenwoordigende democratie besteden we dit uit aan het parlement en het kabinet. Met als opdracht: breng wat wij willen tot uitdrukking en breng het in de praktijk.

De referendumdiscussie concentreert zich op het eerste deel. Doen politici wat burgers willen? Nee, niet altijd. De samenleving is verbrokkeld en wij, burgers, hebben onderling sterk verschillende wensen. Die wensen worden meer gehoord dan ooit, maar het probleem is uit die kakofonie een wijs en samenhangend handelen te smeden. Het referendum lost hier niets op.

Breng het in de praktijk: dat is geen simpele opdracht. De praktijk laat zich niet zomaar kneden naar onze wil, maar heeft een eigen kracht en weerbarstigheid. Democratie vereist de vaardigheid om wil en praktijk samen te brengen. Je buigt de werkelijkheid naar wens waar dat kan, maar je kent ook de beperkingen en weet wat niet gebogen kan worden.

Hier zit het grote gebrek van de democratie. De overheid heeft haar praktische vaardigheden – en zelfs haar kennis van de praktijk – verzwakt door veel vroegere taken af te stoten naar de markt. Met als gevolg een onzeker en soms wereldvreemd overheidsoptreden. Dit baart ontevreden burgers, die bij verkiezingen juist de partijen afstraffen die bestuursverantwoordelijkheid durfden te nemen. Zo gaat de vicieuze cirkel voort van afbrokkelend vertrouwen en verlamming.

Om deze cirkel te doorbreken is een betere praktijk nodig, geen referendumgekrakeel. Het referendum is een lomp middel dat de verhouding tussen roepen en handelen verder verstoort, nuances smoort, en uitnodigt tot een tirannie van de kleine meerderheid die zich van de minderheid niets aantrekt.

Waartoe dit leidt, laat het Verenigd Koninkrijk zien. Het Brexitreferendum gaf ruim baan aan een vrijblijvende benadering van de realiteit. Niemand was verplicht om als betrokken burger wensen en consequenties tegen elkaar af te wegen. Wie de praktische gevolgen serieus wilde inschatten, werd uitgescholden voor pessimist, landverrader of expert. Brexit baarde een besluit zonder plan. De Britse regering strompelt nog altijd voort om er chocola van te maken.

Ook de eenmaligheid van het referendum is een bezwaar. Democratie veronderstelt een lange adem met ruimte voor voortschrijdend inzicht. Reguliere verkiezingen gelden daarom voor een beperkte tijd: over vier jaar kan alles anders zijn, inclusief jouw kiezersvoorkeur. Dit ritme verzacht het verdriet van de verliezers en het triomfalisme van de winnaars. Het dwingt iedereen ertoe om aan het werk te gaan.

Bij een referendum ontbreekt dit tijdsperspectief. Het referendum is een momentopname met onbestemde geldigheidsduur; de houdbaarheidsdatum kan naar willekeur worden gemanipuleerd. In dit licht moet de roep om een tweede Brexit­referendum worden gezien: niet als pluim voor het referendum, maar als een schreeuw om herstel van de democratie.

Het democratisch gehalte van het referendum is eenvoudigweg te laag. Het lost de democratische gebreken niet op, terwijl het de verleiding schept om onder de vlag van de democratie de democratie te molesteren. Laten we het daarom met een zucht van verlichting uitzwaaien.

Fred Feddes is publicist en auteur van Het volgende landschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden