LAAT HET STOPPENEmma Curvers

Het onjuiste en overvloedige gebruik van ‘letterlijk’ is om ingegroeide teennagels van te krijgen zo erg

null Beeld

Niet alle moderne verschijnselen hoeven we goed te keuren. Er zijn zaken waar we ons tegen kunnen, nee móéten verzetten. Deze week wil Emma Curvers het met u hebben over een oude ergernis: letterlijk.

Als professioneel zeveraar krijg ik tegenwoordig tot mijn genoegen ook verzoeknummers binnen: kon ik niet eens een endje emmeren over het onjuiste en overvloedige gebruik van het woordje ‘letterlijk’? ‘Argh! Zeker!’, schreef ik terug, dat is om ingegroeide teennagels van te krijgen zo erg, staat al jaren op mijn lijst van dagelijkse kwellingen. Toen onlangs Mark Rutte in zijn coronapraatje zei dat de mensen in de zorg ‘zich letterlijk het snot voor de ogen werken’, spogen we hier thuis naar het scherm. Ook lezers van deze krant ergeren zich aan het overbodige letterlijk, er zijn vele columns aan gewijd en in New York bestaat zelfs een bar waar iedereen die ‘literally’ zegt, eruit wordt geworpen. De bar verzet zich tegen ‘Kardashianism’ – volgens sommigen is de brede verspreiding ervan te danken aan de zussen Kardashian, met als schrijnendste voorbeeld ‘I literally can’t even.’

Het is overgewaaid uit de VS, als akkerpest in je tuin, nietszeggend en toch heel penetrant. Ik werk ook als eindredacteur, en in die hoedanigheid heb ik het figuurlijke letterlijk talloze keren hardhandig verwijderd. Bij een eindredacteur gaat bij elke verbetering een plezant golfje van gelijk door het lichaam, dat wil ik best toegeven, maar zelden hanteerde ik met zoveel genoegen de backspaceknop als bij letterlijk, en dan streelde ik mezelf over mijn taalknobbeltje.

Hoe dan ook, tijdens het schrijven van dit stukje kwam iets naar boven wat nog veel ergerlijker was dan de ergernis zelf: ik heb ongelijk. Zelfs ‘letterlijk’ dien je niet zo letterlijk te nemen. Je mag het volgens de woordenboeken gewoon gebruiken als onwijs, supermega, hyper. De Kardashians hebben al van heel veel dingen de schuld gekregen, van de terugkeer van corrigerend ondergoed tot de mindere albums van Kanye West, maar dit kunnen we hun niet aanrekenen. Het is namelijk niet nieuw: in het Engelse taalgebied stamt dit gebruik al uit de 18de eeuw. Brönte, Twain, Dickens, allemaal hebben ze letterlijk als smaakversterker gebruikt. Daarna dus de Kardashians, er gebeurde immers ook veel in hun levens waarvan de grootsheid zich kennelijk niet met gewone superlatieven liet uitdrukken.

‘Maar dat is belachelijk!’, zei mijn zwager, ‘dan kunnen we de Van Dale niet meer serieus nemen.’ Toch vertelt het woordenboek ons niet alleen hoe je taal hoort te gebruiken, maar ook hoe hij wordt gebruikt, zelfs als mensen er onverantwoordelijk mee omgaan. Talige vernieuwing komt vaak van jonge mensen, zeggen taalkundigen – een aantal jaar geleden heeft ‘gruwelijk’ ook het tegendeel van gruwelijk betekend, maar dat bleef niet hangen. Mark Rutte loopt natuurlijk al zijn hele leven een decennium of twee achter op de jeugd (zie ook: ‘gaaf land’), dus als zelfs híj nu zegt dat letterlijk figuurlijk is, is het een achterhoedegevecht geworden. Taal is een wonderlijk gevaarte dat we met zijn allen dagelijks voorttrekken, vol verrassingen en tegenstellingen. Letterlijk is figuurlijk. Onguur betekent ook guur. Typisch is ook niet-typisch.

Af en toe moet je erkennen dat je fout zit, en een ergernis opgeven. Ik zit ook weleens fout. Maar niet vandaag. Ook iets wat juist is, kan nog altijd fout zijn. Dus ik zet nog altijd een streep door elke letterlijk die ik tegenkom die me niet aanstaat, tot de Van Dale weer bij zinnen komt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden