Column Martin Sommer

Het nieuwe liberalisme belooft niet langer vrijheid, het heet dwang

Het was een coalitie die een beetje wegviel in de herrie van de tractoren, maar zeker het opmerken waard: GroenLinks en de boeren trekken samen op tegen Ceta. Ceta, dat is het vrijhandelsverdrag tussen de EU en Canada, dat nog door Nederland geratificeerd moet worden. Eurocommissaris Malmström probeerde deze week nog te redden wat er te redden viel – het verdrag levert Nederland 30 procent extra export op. Het maakte niet uit.

Geen Ceta is winst voor klimaat, dierenwelzijn en de Nederlandse boer, aldus GroenLinks. Nog opmerkelijker was dat de PvdA zich haastte om op deze groene boerenkar te springen. Als minister van Buitenlandse Handel was Lilianne Ploumen hartstochtelijk pleitbezorger van Ceta. Niet langer. De PvdA heeft haar jasje omgedraaid.

Lilianne Ploumen was als minister van Buitenlandse Handel voor het vrijhandelsverdrag tussen de EU en Canada, haar PvdA is dat nu niet meer. Beeld ANP

Het gaat me niet om Ceta maar om het teken des tijds. Vrijhandel heeft geen goede klank meer. Terwijl vrijhandel in wezen niets anders is dan een uitdrukking van liberalisme – zoveel mogelijk je eigen gang kunnen gaan zonder dat je door overheden wordt dwarsgezeten, zolang je zelf anderen maar niet in de weg zit. Niet alleen de vrijhandel, het hele liberalisme is op zijn retour.

Kijk naar het boerenprotest. Dat begon na een uitspraak van de rechter. Nu heeft niemand meer een goed woord over voor de zogeheten PAS-regeling voor stikstof. Maar tot de uitspraak van de Raad van State was het een ouderwets politiek compromis waarin iedereen zo’n beetje zijn gang kon gaan, met het idee dat we hier samen uit moesten komen. Daarvoor in de plaats kwam een scherpe streep. Ja voor de natuur, nee voor de boeren.

Niet alleen voor de boeren trouwens. Ook de bouwsector, die nauwelijks stikstof produceert, kreeg een njet. De koepelorganisatie Bouwend Nederland sloeg alarm. Als ik ze mag geloven staat de stikstofproductie van een bouwperceel van een hectare gelijk aan de inhoud van één zakje Pokon. Maar nee is nee. De eerste bouwbedrijven vallen om terwijl een halve generatie dertigers staat te springen om een woning. Je zou een Malieveld vol woningzoekenden verwachten, maar die hebben nu eenmaal geen trekkers. Noch bij de commissie Remkes, noch bij de milieubeweging heb ik hierover veel meegevoel vernomen. De natuur heeft gelijk en jammer voor de woningzoekenden.

In plaats van het liberalisme, dat gezamenlijke vrijheid optelt om er allemaal beter van te worden, komt nu een soort transactiedenken à la Trump. De winst van de een is het verlies van de ander. Je kunt geen krant opslaan of het transactiedenken stijgt eruit op. Elke hap chocola die jij neemt, is weer een stuk regenwoud minder, las ik laatst. Jouw koe is mijn stikstof, jouw vliegvakantie mijn astma, jouw gouden eeuw is mijn slavernij en jouw goede pensioen is mijn armoedje. Jouw vrijheid is kortom mijn ellende – precies het oude liberalisme maar dan op zijn kop.

De grote Duitse schrijver Hans Magnus Enzensberger waarschuwde al in 1993 dat de gewetens overbelast zijn. En dat die permanente vermaning, terechtwijzing en tot de orde roeping kan leiden tot grote woede en agressie. We hebben nog geluk dat het bij die ene Groningse provinciehuisdeur gebleven.

Minister Grapperhaus zei dat de moord op advocaat Wiersum ook op het conto moest worden geschreven van de pilletjesslikkers bij het dancefeest in het weekeind Beeld ANP

Zelfs de staat blaast zijn deuntje mee in het vingerwijzen. Nadat advocaat Wiersum was doodgeschoten, zei minister Grapperhaus dat deze moord ook op het conto moest worden geschreven van de pilletjesslikkers bij het dancefeest in het weekeind. Een variant op de hap chocola en het regenwoud. Nu ben ik geen voorstander van pillen slikken en staatswiet kan me gestolen worden. Maar dit is het andere uiterste. Hier hebben we een overheid die van haar eigen falen – denk aan Roberto ‘Gomorra’ Saviano die het witwassende Amsterdam erger vond dan Napels – een institutionele jij-bak maakt, door de minne gevolgen van het gedoogbeleid op het bordje van de afzonderlijke burger te schuiven. Laten we zeggen dat het niet erg helpt bij het verbinden.

Als je dit alles vertaalt in politieke ideeën, kom je uit bij de radicale denker Carl Schmitt (1888-1985), die meende dat de essentie van politiek het aanwijzen van vrienden en vijanden was. Die harde scheiding der geesten geldt momenteel vooral het klimaatdebat. Juist daar wordt steeds vaker de rechter ingeschakeld om dingen digitaal te regelen, in gelijk en ongelijk, dat de plaats inneemt van het pappen en nathouden van de polderpolitiek. Greta Thunberg was daarvan de woordvoerder in haar VN-speech, toen ze zei: ‘Jullie hebben mijn dromen en mijn kindertijd vernietigd’, en ‘We gaan jullie nooit meer vergeven’. Ik werd niet zenuwachtig van Greta Thunberg, maar wel van het koortsachtige enthousiasme waarmee haar uitspraken werden ontvangen. Hier werden bokken van schapen gescheiden, en dat was niet geruststellend.

Greta Thunberg zei in haar VN-speech: ‘Jullie hebben mijn dromen en mijn kindertijd vernietigd’. Beeld EPA

 Over het liberalisme wordt ook bij NRC Handelsblad gedebatteerd, zo bleek uit een internetbericht van de nieuwe hoofdredacteur. Altijd interessant, als een oude liberale krant zichzelf wil herijken. In verband met de klimaatcrisis wil men het traditionele liberale beginsel van vrijheid zolang je anderen niet schaadt, aanvullen met een nieuw element. Dat element is de morele plicht om ervoor te zorgen dat de mensheid in de toekomst kan voortbestaan. Ze moeten het bij de NRC zelf weten, Lux et Libertas immers, maar ik vind dat niet veelbelovend. Wie zichzelf een plicht aanmeet uit naam van de mensheid, wijst vanzelf de mensen aan die de lat niet halen. Dan is veel geoorloofd. Het nieuwe liberalisme heet dwang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden