Opinie China

Het lot van Xi Jinping ligt besloten in de toekomst van de Atlantische Alliantie

De keuze van Europa tussen de Verenigde Staten en China gaat niet alleen over economische belangen, maar is ook een keuze tussen democratie of dictatuur, betoogt geopolitiek onderzoeker Elmar Hellendoorn. 

De Chinese president Xi Jinping voert het woord nadat hij de marine van het Chinese Volksbevrijdingsleger in de Zuid-Chinese Zee heeft geïnspecteerd, 12 april 2018. Beeld AP

Rutte sprak zich in Zürich uit voor een Europese realpolitik. De Europese macht is essentieel in de verhouding tussen China en de Verenigde Staten. Het Amerikaans-Chinese conflict draait om wereldwijde geopolitieke belangen en marktaandelen: de toekomst van de wereldorde. Daarbij staat de EU voor de keuze om samen met VS op te trekken of om China de koers te laten bepalen.

De EU heeft weliswaar kritiek geuit op Chinese handelspraktijken, territoriale annexaties, en mensenrechtenschendingen, maar daar nog geen strategische consequenties aan verbonden.

Risicovol

Een neutrale Europese positie aan de zijlijn van het Chinees-Amerikaanse conflict is uiterst risicovol en een de facto keuze voor de Communistische Partij in Peking. De Amerikaanse handels- en technologiepolitiek ten aanzien van China is mede bepalend voor de toekomst van de Navo, stabiliteit op het Europese continent, en de wereldwijde bevordering van universele waarden. Ook het invloedrijke Europese bedrijfsleven staat voor de keuze tussen een open en transparante wereldorde of de ondoorzichtige Peking-consensus.

De hoop is vervlogen dat China zich onder de Communistische Partij zal ontwikkelen tot een liberale democratie en een vrije markteconomie. Binnenlandse politieke stabiliteit wordt in China bevorderd door het ‘Orwelliaanse’ sociale kredietsysteem, heropvoedingskampen voor miljoenen Oeigoeren, en door bedrijven onder directe controle van de partij te plaatsen. Tegen de achtergrond van een haperende vastgoedmarkt en negatieve aandelenkoersen wordt nieuws over de binnenlandse economie steeds meer gecensureerd.

Ook over de internationale opstelling van China ontstaat een minder hoopvol beeld. Zoals het Kremlin de Krim annexeerde, heeft Peking met militaire middelen soevereiniteit opgeëist over de Zuid-Chinese Zee. Tegelijkertijd is China in conflict met Japan over de Oost-Chinese Zee. Het Chinese leger heeft een militaire basis in Djibouti geopend en Chinese huurlingenbedrijven zijn wereldwijd actief. In het kader van ‘civil-military fusion’ worden private Chinese bedrijven zoals Tencent, Alibaba, en Baidu gedwongen om hun technologie te delen de Chinese militaire industrie.

‘Proeftuin’

China wordt gezien als een exporteur van politieke instabiliteit. Alleen al in 2018 zijn de verkiezingsprocessen in Sri Lanka, Pakistan en de Malediven verstoord door Chinese invloed en investeringen. Ook in de traditionele liberale democratieën Australië en Nieuw-Zeeland blijken parlementariërs erg nauwe banden te hebben met Chinese bedrijven en inlichtingendiensten. Dictatoriale regimes zoals Venezuela maken gretig gebruik van Chinese surveillancetechnologie om de bevolking in de gaten te houden.

Europese pogingen om in Afrika goed bestuur en mensenrechten te bevorderen, werden daar doorkruist door grootschalige Chinese investeringen. Peking zag Afrika als ‘proeftuin’ voor Europa. De EU ondervindt inmiddels aan den lijve wat dat betekent.

Europa verwordt al tot een slagveld van het Chinees-Amerikaanse conflict. De Chinese Communistische Partij zet daarbij geen militairen in, maar bedrijven, overnames, inlichtingendiensten en lobbyisten. Met staatsinvesteringen in Centraal- en Zuid-Europa in het kader van de Nieuwe Zijderoute vormt Peking het Europese politieke landschap.

Ook West-Europese overheden komen meer en meer in de Chinese politiek-economische invloedssfeer. In toenemende mate bepalen de belangen en intriges van de Chinese Communistische Partij de Europese toekomst.

Geen doorgeknipte lijn

De spanning tussen Europa en de Verenigde Staten biedt ruimte aan een verstorende Chinese opkomst. Democracy is messy, en Europa moet voorbij Trump leren kijken. Ook tijdens de Koude Oorlog stonden de Transatlantische banden regelmatig onder druk, maar het uiteindelijke doel, het stoppen van de revolutionaire, Sovjet-Russische opmars was het hogere, en verbindende doel. Het Europese doel moet nu zijn om China, ongeacht het regime, in te bedden in een stabiele wereldorde. Dat is Realpolitik.

De Atlantische Alliantie en Europese veiligheid zijn van secundair belang voor Washington zolang Europa geen serieuze rol speelt in de spanningen met China. Europese defensiesamenwerking is noodzakelijk, maar retoriek over een gemeenschappelijk leger en de Euro die tegen de Dollar moet concurreren, zorgen voor westerse verdeeldheid. Des te meer de Euro-Amerikaanse banden onder druk staan des te meer ruimte er is voor de groei van de Chinese wereldwijde invloed. Een stevige lijn naar Trump is nodig, geen doorgeknipte lijn.

De basis voor een Euro-Amerikaanse deal ligt er. Europa kan niet zonder de Amerikaanse militaire superioriteit om tot een evenwichtiger relatie te komen met Poetins Rusland. En de VS heeft de Europese marktmacht nodig om verzekerd te zijn van succes in het handelsconflict met China. Versteviging van de diepe Transatlantische financiële, economische, en veiligheidspolitieke netwerken blijft cruciaal, met of zonder Trump.

In het Chinees-Amerikaanse conflict staan voor Europa niet alleen economische en militaire belangen op het spel. De keuze tussen de Verenigde Staten en China gaat over de keuze tussen democratie of dictatuur, tussen openheid of geslotenheid. Rutte’s Europese Realpolitik gaat in essentie over waarden. Kapitalistische liberale democratieën hebben op de lange termijn altijd gewonnen van autocratische, staatsgeleide economieën. Vrijheid is sterker dan onderdrukking. Het lot van Xi Jinping ligt besloten in de toekomst van de Atlantische Alliantie – de ruggengraat van het vrije Westen.

Elmar Hellendoorn is verbonden aan het Belfer Center for Science and International Affairs van de Harvard Kennedy School.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden