'Het leven krijgt zin als je nodig bent'

Van het realiseren van beschut werk voor mensen met een arbeidsbeperking komt bitter weinig terecht, constateert Annemarieke Nierop van de Wiardi Beckman Stichting, in gesprek met Hans Wansink.

Het sociaal werkbedrijf van de gemeente Leiden verzorgt het productiewerk voor verschillende startende ondernemers. Beeld Werry Crone

Annemarieke Nierop is als onderzoeker verbonden aan de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid. Zij coördineert het project Van Waarde Lokaal, een mega-onderzoek naar de resultaten van de grote decentralisatie-operaties van het kabinet-Rutte II.

Waarom dit onderzoek?

'Er wordt veel onderzoek gedaan naar de gevolgen van de decentralisatie van de begeleiding naar werk en de zorg, die terechtkomt bij de gemeenten, maar niet naar de persoonlijke ervaringen van de mensen om wie het gaat. We hebben door het hele land meer dan honderd mensen geïnterviewd. Op onze website stellen we het komend jaar ten voorbeeld wat er goed gaat en slaan we alarm waar het niet goed gaat. We willen een inclusieve samenleving, waarin iedereen meedoet. Daar sta ik volledig achter. Over twintig jaar kijken we net zo terug op het betrekken van mensen met een beperking bij de arbeidsmarkt als we nu terugkijken op het betrekken van vrouwen bij de arbeidsmarkt. We kunnen ons nu niet voorstellen dat in de jaren vijftig vrouwen als ambtenaar werden ontslagen toen ze gingen trouwen.'

Lukt dat, zo'n inclusieve arbeidsmarkt waarin iedereen meedoet?

'We zijn her en der gaan kijken, dus je kunt niet zeggen dat het helemaal gelukt of mislukt is. Omdat de samenleving ingewikkelder is geworden, is hervorming op zichzelf niet slecht. Standaardoplossingen met grote instituties werken niet meer. Maar bij het beschut werk is het schrikbarend slecht gelukt. Dat gaat om mensen die zwaar gehandicapt zijn, bijvoorbeeld zonder armen en zonder benen. Of mensen die heel snel in paniek raken en dus ook niet zomaar bij een reguliere werkgever terecht komen. Ze kunnen nog wel werken, maar alleen als je ze intensief begeleidt. Voorheen kwamen die bij de sociale werkbedrijven terecht, maar die zijn voor nieuwe gevallen in januari gesloten.'

Wat komt er nu terecht van die beschutte werkplekken?

'Waarschijnlijk is er minder dan 10 procent gerealiseerd van de 1.600 plekken die er in 2015 zouden bijkomen. Het is toch niet te geloven dat er tussen januari en november 2015 maar zo'n 85 plekken gerealiseerd zijn! Het treft vooral de zwakste groep jongeren die van het praktijkonderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs af komen. Zij krijgen nu geen begeleiding en ook geen inkomensondersteuning. Ze wonen vaak nog bij hun ouders. Voor hen pakt de hervorming slecht uit.'

Hier werkt de Participatiewet dus niet?

'Je kunt variatie hebben tussen gemeenten, dat is op zichzelf niet erg, maar sociaal-democraten kunnen niet accepteren dat de hand gelicht wordt met garanties voor bestaanszekerheid en garanties voor toegang tot werk. Die garantie heb je alleen als je dat afdwingt. Gemeenten moeten worden verplicht die beschutte werkplekken te realiseren. Correctie op het beleid is hier dus nodig.'

Gaat PvdA-staatssecretaris Klijnsma dat doen?

'De Raad van State heeft bij het invoeren van de Participatiewet gewaarschuwd dat de gemeenten te weinig geld kregen om deze garantie waar te maken. Staatssecretaris Klijnsma heeft 3.000 euro extra toegezegd voor elke beschutte werkplaats die gemeenten realiseren. Maar ik ben er van overtuigd dat dit nog niet de oplossing zal zijn. Omdat het niet alleen om geld gaat, maar ook om de vraag of je dit wilt organiseren. Er zijn gemeenten die niet geloven in beschut werk. Die zeggen: laat die mensen maar gewoon dagbesteding doen. Of laat ze verdwijnen in de granieten uitkeringsbestanden en kijk er niet meer naar om. Klijnsma heeft deze week wel gedreigd met een wetswijziging als het in juni niet beter gaat, maar als je de garantie wilt hebben dat beschut werk overal wordt georganiseerd, moet je het op nationaal niveau afdwingen.'

Deskundigen zeggen dat het een illusie is deze groep aan betaald werk te helpen.

'Waarom ik ervan overtuigd ben dat het een kwestie van willen is, blijkt uit een stad als Leiden waar dit beschutte werk voor de zwaksten van de zwakste groep wél is gerealiseerd. Daar hoeft zelfs geen geld van de gemeente bij, ze hebben genoeg aan het geld dat ze nu van de overheid krijgen. Er zitten in Leiden al een paar generaties wethouders die het beschutte werk ondersteunen. Er is een directeur bij het sociaal werkbedrijf aangesteld die heel efficiënt werkt en heel ondernemend is. Er is rond Leiden een hippe maakindustrie met werkgevers die bewust beschutte werkplekken willen inzetten. Dat is er niet overal, meer geld kan in andere gemeenten wel nodig zijn.'

Annemarieke Nierop: 'Zorg dat beschut werk een recht wordt, zorg dat er snel meer werk komt rond het minimumloon, bedenk een plan om weer eenvoudig productiewerk terug naar Nederland te halen. Beeld Aurélie Geurts

Werkgevers klagen over veranderingen en onzekerheden.

'Dat klopt. Werkgevers weten bijvoorbeeld niet hoe hoog de subsidies volgend jaar zijn. Dat kan natuurlijk niet. Je moet werkgevers langetermijnperspectief bieden - dat ze over drie jaar nog subsidie en ondersteuning krijgen wanneer ze iemand met een arbeidsbeperking in dienst nemen.'

Sommige gemeenten experimenteren met het afschaffen van de verplichtingen voor mensen in de bijstand.

'Zolang de bestaanszekerheid gegarandeerd is, heb ik geen problemen met gemeentelijke verschillen. Maar het is onjuist om mensen jarenlang een tegenprestatie te laten verrichten zonder uitzicht op werk. En dat je enorm wordt afgestraft na één foutje.'

Toch maar richting basisinkomen voor groepen die nooit aan de bak komen?

'De mensen allemaal een basisinkomen geven is ook duur. Dan heeft gesubsidieerd werk mijn voorkeur. Als je spreekt met die mensen in beschut werk, kom je erachter waarom het voor hen zo belangrijk is. Dan vertellen ze trots dat ze chocolaatjes maken die in de Bijenkorf te koop zijn. Iemand maakt portemonneetjes die wereldwijd in hippe winkels te koop zijn. Als jij bij zo'n beschutte werkplaats niet komt opdagen, hebben je collega's het drukker, worden productienormen misschien niet gehaald en is de opdracht weg. Het feit alleen al dat je nodig bent, dat er iemand op jou wacht en jouw inzet nodig heeft, maakt het leven zinvol. Dat is de inclusieve samenleving.'

Hoe verloopt de decentralisatie in de gehandicaptenzorg?

'In de zorg zien we dat hoogopgeleiden met de nieuwe mogelijkheden tot mooie zorginitiatieven komen. Die ouders doen alles om het leven van hun meervoudig gehandicapte kinderen zo goed mogelijk te maken. Die gaan met hun kinderen naar concerten, die richten met gelijkgestemde ouders een huis op, waar ze de zorg via persoonsgebonden budgetten inkopen. Alle vaders gaan een dag timmeren en ouders koken een keer per week. Die kinderen krijgen een optimaal leven. Dat is prachtig om te zien en heel erg mooi dat het kan. Maar wie blijven er achter in de grote instellingen? Kinderen van gehandicapte ouders en kinderen van migranten. De zwakkere groepen blijven achter en de sociale veerkracht van de beter opgeleide ouders is daar weg, zodat ze het zelfs niet voor elkaar krijgen het gebouw een beetje op te knappen.'

Is er wel goed nagedacht voordat beschut werk en zorg over de schutting werden gegooid?

'Dat veel rechten voorzieningen zijn geworden is wel logisch, omdat je het niet meer centraal via hele grote anonieme instituties wilt regelen. Maar als we alles op z'n beloop laten, gaan we de verkeerde kant op. Zorg dat beschut werk een recht wordt, zorg dat er snel meer werk komt rond het minimumloon, bedenk een plan om weer eenvoudig productiewerk terug naar Nederland te halen. Dankzij minister Asscher krijgen werkgevers per 1 januari 2017 2.000 euro per jaar terug van de Belastingdienst als ze iemand rond het minimumloon in dienst nemen voor 24 uur per week.' Dat soort maatregelen is hard nodig.'

Kunnen kleine gemeenten de nieuwe verantwoordelijkheden wel aan?

'De lokale democratie is heel erg in het gedrang gekomen omdat de ambtenaren een veel grotere vinger in de pap hebben gekregen. In Haarlem sprak ik een ambtenaar die vertelde dat al die nieuwe wetgeving zo enorm ingewikkeld is, dat gemeenteraadsleden dat niet allemaal kunnen behappen. In samenwerkingsverbanden heb je soms te maken met acht of negen andere wethouders. Als er in kleinere gemeenten een ander college komt na de raadsverkiezingen, maakt dat niks uit. Want zorg en beschut werk vallen onder zo'n groot samenwerkingsverband, dat de gemeenteraad dat niet kan bijsturen. Dat is funest voor de lokale democratie.'

Dus hebben we grotere gemeenten nodig?

'Inderdaad, we kunnen maar beter opschalen. Dan kan je bij verkiezingen politici nog afstraffen.'

Het onderzoek van de Wiardi Beckman Stichting naar de gevolgen van de decentralisatie van zorg en de begeleiding naar werk is te vinden op www.vanwaardelokaal.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden