COLUMNFrank Kalshoven

Het lampenpiteffect zet braveriken aan tot het gedrag van de slechteriken

Wat is een lulletje lampenpit? Mij bleek deze week dat maar weinig mensen deze uitdrukking kennen, en begrip van deze uitdrukking is noodzakelijk voor het begrijpen van het lampenpiteffect dat dezer dagen welig tiert. Ook: lulletje lampenkatoen. En: lulletje rozenwater.

Zo’n lulletje is een sulletje. Een halfzachte. Iemand die niet voor vol wordt aangezien. In hedendaags Nederlands: een loser.

Goed. Maar wat is het lampenpiteffect dan? En waarom is het belangrijk?

Eerst: waar werd het lampenpiteffect ontdekt? Afgelopen zondag, in de middag, op de snelweg A1, Amersfoort richting Amsterdam. Uw dienaar reed voor het eerst in zijn auto met cruisecontrol. Zeer content, eerlijk gezegd. Tot mijn echtgenote opmerkte: we zijn wel een beetje de lampenpit van de snelweg. Ze had gelijk.

Terwijl ik één nul nul (100) op de cruisecontrol had staan, en mij dus aan de snelheidslimiet hield die is ingevoerd omdat het kabinet terugdeinst voor het nemen van echte maatregelen om de stikstofuitstoot te verminderen, hadden mijn medeweggebruikers daar weinig boodschap aan. De snelheidslimiet werd massaal overtreden, en niet zo zuinig ook.

Dus: dit sulletje was een lulletje lampenpit.

Voor ik het wist, stond de cruisecontrol op 105. Nou 110. En toen weer gauw op 100, want ik had een sociologische ontdekking gedaan: het lampenpiteffect.

Definitie: de neiging van het individu zijn gedrag aan te passen aan een groepsnorm waarvan hij weet dat die verboden of onwenselijk is teneinde te vermijden dat hij wordt aangezien voor een lulletje lampenpit. Valt binnen de klasse: kuddegedrag.

Verzin er zelf een paar. Lees dan verder.

Mijn oogst deze week was rijk (als ik eenmaal had uitgelegd wat het was, zo’n lampenpit). Wanneer voelt een mens het lampenpiteffect zoal opborrelen?

- Je houdt je aan de coronaregels.

- Je laat een klus in huis uitvoeren door een bonafide bouwonderneming.

- Je betaalt je werkster door tijdens de vakantie.

- Je betaalt als onderneming netjes winstbelasting.

- Je vraagt als zelfstandige geen Tozo-steun aan.

- Je ruimt op 1 januari voor je deur de vuurwerkrommel op.

Het gaat bij het lampenpiteffect niet om een opportunistische vorm van rechtvaardigheidsdenken. ‘Multinationals betalen geen winstbelasting, dus hoef ik het ook niet te doen.’ Dat bestaat in ruime mate, daar niet van. Maar bij het lampenpiteffect gaat het om de angst niet voor vol te worden aangezien met je nette gedrag. Dat het kennisje zegt over de Tozo-regeling: ‘Meid, natuurlijk heb je dat geld niet nodig, maar je laat toch geen geld op straat liggen?’ Je laat je huis toch niet wit verbouwen? Je bent toch geen dief van je eigen portemonnee? Je bent toch geen loser? Geen lulletje lampenpit?

Het lampenpiteffect treedt vaak op als de overheid wel een (wettelijke) norm heeft gesteld, maar nalaat die te handhaven. Zijn er maar een paar die de regels overtreden, dan zijn zij de ‘aso’. Maar er komt een punt – de overtreders zijn met velen, maar nog ruim in de minderheid – waarop het lampenpiteffect begint op te treden. En de braveriken zich gaan conformeren aan het gedrag van de slechteriken.

Is er iets tegen te doen? Natuurlijk moet de overheid op die A1 simpelweg trajectcontrole invoeren. Of algemener: de invoering van regels combineren met handhaving. Maar belangrijker is eigenlijk dat we onszelf niet verliezen in kuddegedrag. Bij onszelf blijven. Ik zeg het gewoon hardop: ‘Ik ben een lulletje lampenpit. Tot genoegen.’

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden