Opinierechtspraak

Het kussen van de rechtspleging moet worden opgeklopt

Juridische procedures duren lang, zijn kostbaar en leveren onzekerheid op. Eeuwig zonde. Dat kan en moet beter, net als het oplossen van conflicten, betoogt Lucas Lieverse.

Rob Kardashian krijgt niet de volledige voogdij over zijn dochter Dream. Een rechtbank in Los Angeles heeft het verzoek van de realityster daartoe afgewezen.Beeld ANP

Al jaren woon ik in een provincie van uitbundig carnaval en Bourgondische overdaad. Twee stukken vlaai in plaats van een droog koekje. Geen vla. Die schenk je in een kom. Ben je hier niet geboren, dan blijf je een zuinige Hollander. De overheid wordt hier niet vertrouwd, een gevolg van hoe zij de mensen behandelde gedurende de kolendelving en na de sluiting van de mijnen, mooi beschreven door Marcia Luyten in haar Geluk van Limburg. Hieraan dacht ik na het lezen van Het papieren paleis van Maurits Barendrecht en Maurits Chabot (zie ook O&D, 12 september). Zij gooien met hun boek een steen in de vijver van de rechtsbedeling; het moet anders.

Het boek leest als een roman en veel van hun aanklachten tegen het rechtsstelsel zijn, hoewel wat zwart-wit aangezet, herkenbaar. Een prima startpunt voor een discussie over de inrichting van een systeem voor juridische probleemoplossing. Jammer genoeg beantwoorden de auteurs een daarvoor fundamentele vraag niet. Welke rol moet overheidsrechtspraak daarin eigenlijk hebben? Wat moet de overheid doen, wat kan de samenleving zelf?

Aan het betoog van Barendrecht en Chabot lijkt de opvatting ten grondslag te liggen dat rechtspraak (alle) juridische problemen moet oplossen, zelfs naar de mensen thuis moet brengen (thuisbezorgd.recht). Zo’n systeem klinkt prachtig, maar je kunt er ook heel anders over denken.

Je kunt overheidsrechtspraak ook zien als een laatste redmiddel. Volwassen burgers lossen, desgewenst met hulp, zelf hun problemen en conflicten op. Als dat om wat voor reden dan ook niet lukt, kunnen zij gebruik maken van overheidsrechtspraak. Rechtspraak beslecht geschillen en hakt juridische knopen door. Wensen partijen juridische kaders? De rechter is er om die te geven. Doen rechters dat consistent, dan schept dat rechtszekerheid. Naast geschilbeslechting kan uitstekend bemiddeld worden om het probleem ‘anders dan met recht’ op te lossen. Graag zelfs, volgens de meeste advocaten en procespartijen in mijn onderzoek. Als procespartijen beter af zijn met een andere oplossing dan een vonnis, moeten zij daaraan geholpen worden. Dit heet in de juridische wereld conflictoplossingsfunctie.

Onmisbaar

Ook dan is overheidsrechtspraak onmisbaar bij het oplossen van dagelijkse juridische problemen. Je kunt je recht krijgen, desnoods met behulp van politie en justitie. Dat werkt als een stok achter de deur en voorkomt eigenrichting. Hebben partijen een probleem en weten ze hoe de rechter in soortgelijke gevallen beslist, dan geeft dat sturing aan de oplossing ervan; de zogenoemde schaduwwerking. Een toegankelijke en voorspelbare rechtsgang is daarvoor essentieel.

Uit mijn onderzoek naar het proces van schikken tijdens civiele procedures, blijkt dat de schaduwwerking niet altijd voor iedereen werkt. Ik heb genoeg gevallen gezien waarin partijen geen enkele moeite deden om zelf tot oplossingen te komen. Hun confrontaties leidden tot verdere escalatie en toenemend onbegrip. De procedure duurt vervolgens lang, is kostbaar en levert onzekerheid op. Eeuwig zonde. Precies datgene stellen Barendrecht en Chabot aan de kaak. Dat kan en moet beter. Het oplossen van conflicten gedurende een procedure blijkt ook nog erg lastig. Ook dat kan en moet beter.

Kussen opkloppen

Er gaan ook dingen goed. Over de rechter zelf zijn partijen bijvoorbeeld best tevreden. Velen voelen zich gehoord en uit onderzoek blijkt dat procespartijen in 1 op de 3 zaken alsnog een schikking bereiken. Niet iedereen is met de schikking tevreden, maar het wordt steeds duidelijker wat werkt en wat niet. Rechters kunnen bijvoorbeeld helpen bij het vinden van oplossingen door juridische beslissingen te nemen, zelf creatieve suggesties aan te dragen of voorstellen te doen en te vragen naar wat er aan het geschil ten grondslag ligt. Ook advocaten en andere rechtsbijstandsverleners kunnen bijdragen aan het vinden van oplossingen. Het is een systeem van geschiloplossing als het moet, conflictoplossing als het kan.

De grote waarde van het pleidooi van Barendrecht en Chabot is dat het kussen van de rechtspleging wordt opgeklopt. We moeten het inderdaad hebben over het stelsel van juridische probleemoplossing, maar zeker ook over de functie van rechtspraak daarbinnen. Wat levert dat op? Hopelijk een breed gedragen visie die bijdraagt aan een innovatief, rechtvaardig en laagdrempelig rechtssysteem, dat wordt vertrouwd en gebruikt als het nodig is.

Lucas Lieverse (1977) is docent en onderzoeker verbonden aan De Juridische Academie en het Lectoraat Preventive law, Zuyd Hogeschool

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden