eindejaarscommentaarklimaatschaamte

Het jaar van de klimaatschaamte

Het klimaatprobleem oplossen door burgers vlieg-, vlees- of autoschaamte aan te praten is neoliberaal.

Een klimaatprotest van Greenpeace of Amsterdam Schiphol Airport.Beeld REUTERS

Wie op korte termijn naar een Europese hoofdstad wil afreizen, zal merken dat de trein vier tot vijf keer zo duur is als het vliegtuig. Moet de reiziger in zo’n geval vliegschaamte worden aangepraat, zodat hij omwille van het klimaat toch een dure trein neemt? Of moet de Europese vervoersmarkt beter worden gereguleerd zodat klimaatvriendelijk gedrag wordt beloond?

Die laatste optie verdient uiteraard verreweg de voorkeur. De opwarming van de aarde is een groot en urgent probleem dat slechts met politieke middelen kan worden opgelost. Natuurlijk is het goed als burgers rekening houden met de gevolgen van hun consumptiegedrag voor klimaat en milieu. Maatschappelijke veranderingen beginnen vaak bij kleine groepen burgers die zich bewust zijn van problemen waar anderen nauwelijks over nadenken.

Maar het idee dat het klimaatprobleem kan worden opgelost door individuele burgers vlieg-, vlees- of autoschaamte aan te praten past in een neoliberalisme dat snel in diskrediet raakt. Vanaf de jaren tachtig werden maatschappelijke problemen steeds meer gedefinieerd in termen van individuele verantwoordelijkheid. De markt moest haar heilzame werk doen. Bemoeizucht van de overheid werd al snel als betuttelend ervaren − behalve in het geval van roken.

Inmiddels is genoegzaam duidelijk dat deze aanpak niet werkt inzake klimaat en milieu. Consumenten zijn gevoelig voor marketing, impulsen en vooral lage prijzen. Bedrijven laten zich soms van hun verantwoordelijke kant zien, maar streven vooral naar een zo hoog mogelijke winst. Daarnaast heeft het neoliberalisme onvoldoende aandacht gehad voor sociale cohesie. De nadruk op individuele verantwoordelijkheid ging ten koste van het formuleren van gemeenschappelijke doelen.

Het klimaat kan zo’n gemeenschappelijk doel zijn, omdat behoud van de planeet in het belang is van alle burgers − hoezeer populisten klimaat en milieu ook proberen te framen als een linkse en elitaire hobby. Iedereen heeft baat bij schone lucht, bij stille elektrische auto’s die de steden niet meer vervuilen, bij goed geïsoleerde en comfortabele huizen, bij een rijke natuur, bij het ontwikkelen van hernieuwbare energiebronnen als alternatief voor fossiele brandstoffen die vroeg of laat op zullen raken.

Hier liggen volop kansen voor een gemeenschappelijke missie, mits de lasten eerlijk worden verdeeld. Dat is een bij uitstek politieke opgave. Als dat niet gebeurt, zal het klimaat juist een sociale splijtzwam worden. Dan zullen veel burgers de klimaatdiscussie ervaren als een moralistisch offensief van een zelfingenomen bovenlaag die anderen schaamte aanpraat terwijl haar ecologische voetafdruk vaak groter is. Wie meer geld heeft, zal doorgaans ook meer reizen en consumeren.

Op topconferenties in Brussel en Madrid was afgelopen maand te zien hoe moeilijk de opwarming van de aarde te beteugelen is. Landen zijn geneigd om naar elkaar te kijken. Voor burgers is de opwarming een abstractie die zij niet of nauwelijks aan den lijve ondervinden, zeker niet als zij in een gematigd klimaat wonen.

Een moralistisch klimaatoffensief zal de maatschappelijke tegenstellingen nog scherper maken, waardoor het bestrijden van de opwarming van de aarde nog moeilijker wordt. Populisten willen niets liever dan een cultuurstrijd over het klimaat. Hun tegenstanders doen er goed aan deze val te vermijden en het klimaat te behandelen als een  politieke kwestie die alleen met een eerlijke verdeling van de lasten kan worden opgelost.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden