Opinie Afrikaanse landbouw

Het is van groot belang om de Afrikaanse landbouw te intensiveren

De landbouwproductie in Afrika stijgt sneller dan de bevolking. Wat ontbreekt, is coördinatie, betoogt Ton Dietz, voormalig directeur van het Afrika-Studie­centrum Leiden.

Boeren in het Simien Gebergte in het noorden van Ethiopië. Beeld Julius Schrank

In 2013 verscheen Asian Tigers, African Lions, een vergelijking van de economische groei van Zuidoost-Azië met die van Afrika vanaf ongeveer 1960. Het waren resultaten van onderzoek dat het Afrika-Studiecentrum en het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde met onderzoekers in Afrika en Azië hadden uitgevoerd voor Buitenlandse Zaken.

Duidelijk werd hoe belangrijk de verschillen in landbouw- en plattelandsbeleid zijn geweest tussen Zuidoost-Azië en Afrika in de periode 1960-2000. Maar ook bleek dat de Afrikaanse landbouwontwikkeling na het midden van de jaren negentig een groeispurt doormaakte, vooral door de grote toename in de vraag naar voedsel vanuit de Afrikaanse ­steden. De landbouwproductie en de veeteelt waren tussen 2000 en 2009 sneller gegroeid dan de bevolking, en die ­bevolkingsgroei was op zich al ­indrukwekkend hoog.

Meer voedingswaarde per inwoner

Tussen 2009 en 2017 groeide de Afrikaanse bevolking verder: van 1 miljard naar 1,26 miljard mensen: een groei van 26 procent in acht jaar tijd. Maar als we de landbouw- en veeteeltcijfers in diezelfde acht jaar bekijken (gebaseerd op de cijfers van de FAO), dan zien we een groei die nog groter is.

De totale hoeveelheid akkerbouwgrond stijgt voor Afrika als geheel van 209 miljoen hectare tot 255 miljoen hectare, een groei van 22 procent. Maar de productiviteit van granen en peulvruchten neemt ook toe: voor granen met 11 procent en voor peulvruchten met 32 procent. Ook de groenteteelt doet het goed als we naar de cijfers van oogsten per hectare kijken. Voor de knol- en wortelgewassen (cassave, yam, zoete aardappelen, ‘gewone’ aardappelen) geldt dat de opbrengsten per hectare wat teruglopen, maar dat de oppervlakten onder die gewassen met meer dan 50 procent groeiden. Als we de bevolkingsgroei vergelijken met de geproduceerde voedingswaarde van granen, peulvruchten en de wortel- en knolgewassen, dan geldt dat er per Afrikaan 5 procent meer voedingswaarde was in 2017 dan in 2009 (en die was al aanzienlijk beter dan in 2000).

Belangrijke kanttekeningen

Dat het relatief veel beter gaat met de landbouwproductie in Afrika dan twee decennia geleden, blijkt ook uit de cijfers over de veestapel. Voor runderen, schapen, geiten, kamelen, varkens en kippen geldt allemaal dat het aantal beesten sneller is gestegen dan de bevolking: voor runderen met 28 en voor geiten zelfs met 43 procent. En geiten zijn een belangrijke graadmeter voor hoe het gaat met de ‘gewone economie’ van vooral vrouwen. Geiten zijn vaak hun spaarbankboekje.

Er zijn wel belangrijke kanttekeningen te plaatsen bij dit op zich heel hoopgevende verhaal. Allereerst moet worden opgemerkt dat stijgende ‘productiecijfers’ nog niet ­automatisch betekenen dat ook de consumptie stijgt en dat dat zeker niet voor iedereen geldt. Veel geproduceerd voedsel gaat in Afrika verloren en steeds meer voedsel wordt indirect gebruikt: als input voor veevoer en voor bier.

Ook wordt een (relatief klein, maar stijgend) deel van het voedsel geëxporteerd, en daar staat tegenover dat veel Afrikaanse landen het laatste ­decennium voor hun (stedelijke) voedselvoorziening afhankelijker zijn geworden van importen. Dat geldt zeker voor het voedsel dat de stedelijke welgestelden consumeren. Ook zijn de productieschommelingen van jaar tot jaar groot en krijgen boeren en consumenten te maken met een grotere productieonzekerheid als gevolg van klimaatverandering.

Gewelddadige competitie

Een tweede belangrijke kanttekening is de constatering dat een aanzienlijk deel van de productiestijging van de laatste twee decennia komt door massale areaaluitbreiding en niet zozeer door stijging van de productie per hectare. Bijna 60 procent van de stijging van de graanproductie tussen 2009 en 2017 kwam door areaaluitbreiding. Van de knol- en wortelgewassen kwam het alleen maar door areaaluitbreiding. En ook de snel stijgende veestapel heeft steeds meer graasgrond nodig.

Voor Afrika als geheel gold 50 jaar geleden nog dat maar 5 procent van het totale landoppervlak werd gebruikt voor de productie van gewassen. Nu is dat bijna 10 procent. En als de bevolking in 2050 verdubbeld zal zijn, is de kans groot dat ook de akkerbouwgronden uitbreiden ten koste van de bossen, de graasgebieden en de ‘woeste grond’ en natuurgebieden.

Natuurbeschermers maken zich daar nu al grote zorgen over en politiek-ecologen zien een toename van competitie om grond, water, en vegetatie. Een deel van die competitie is gewelddadig en uit zich in strijd tussen bevolkingsgroepen met verschillende identiteiten of tussen ‘eerste vestigers’ en immigranten.

Intensiveer landbouw

Het lijkt om allerlei redenen van groot belang om de Afrikaanse landbouw te intensiveren. De cijfers laten zien dat dat ook wel aan het gebeuren is, maar te langzaam en te weinig gesteund door beleid en politieke steun in Afrika zelf, al zijn er gunstige uitzonderingen. Die gewenste ­‘intensivering’ zou idealiter moeten gebeuren op een manier die de natuur zo min mogelijk schaadt en er niet voor gaat zorgen dat het grond- en oppervlaktewater vervuilt en er ongewenste klimaatschade gaat ontstaan door broeikasgassen en irrigatie-effecten.

Kortom: er moet door overheden, bedrijven, wetenschappers, boerenorganisaties en natuur- en milieuorganisaties veel meer worden samengewerkt dan tot nu toe gebruikelijk is om de noodzakelijke veranderingen door te voeren op een manier die niet alleen de voedselzekerheid verbetert, maar ook mens en natuur beschermt.

Ton Dietz is voormalig directeur van het Afrika-Studie­centrum Leiden en emeritus hoogleraar Afrikaanse ontwikkeling aan de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden