Het is slecht kersen eten met de Moslim Broederschap

Islamisme en democratie zijn geen goede vrienden.

De val van dictators in Tunesië en Egypte kan het begin zijn van een omwenteling in de gehele Arabische islamitische wereld. Een sneeuwbaleffect in de woestijn. We hebben het hier vooralsnog over een seculier getinte revolutie van de middenklasse: de stedelijke burgerij is de motor van het verzet. Niet zozeer uit religieuze overwegingen, maar uit wanhoop over de voortdurende sociaaleconomische malaise, de corruptie in alle lagen van de maatschappij en de jarenlange terreur van politie en veiligheidsdiensten. Je zou haast gaan geloven in Karl Marx’ theorie van het historisch materialisme: de bourgeoisie komt in opstand tegen de feodale klasse en werpt de ketenen van onderdrukking af.

In het kielzog van de burgers, studenten en intellectuelen roeren zich ook het stedelijk proletariaat en de islamisten. Ze bewegen mee in de kolkende maalstroom van de demonstraties en staan klaar om bij de komende herverdeling van de macht de nodige graantjes mee te pikken. De religieuze fellow travellers van het oproer in Egypte, de aanhangers van de Moslim Broederschap, ruiken uiteraard hun kansen. Gesterkt door het voorbeeld van de Iraanse revolutie, die in de jaren ’80 van de vorige eeuw al snel werd gekaapt door de ayatollahs en hun islamistische knokploegen, wachten zij hun kansen af.

Gesmoord
De ontwakende democratische impulsen dreigen dan ook nu al te worden gesmoord in de repressieve tentakels van de radicale islam. Voor democratie is namelijk weinig plaats in de denkwereld van het islamisme. Ook de gevestigde orde in Egypte heeft weinig op met religieuze fanatici. De Moslim Broederschap is tot dusver zwaar bestreden en vervolgd door de Egyptische machthebbers. De vestiging van een islamitische staat in Egypte was voor de dynastie van Nasser, Sadat en Moebarak een absolute No Go. Leger, politie en veilgheidsdiensten werden de afgelopen decennia massaal ingezet om de activiteiten van de Moslimbroeders in te dammen. Cairo mocht geen tweede Teheran of Gaza worden.

De familieclan van de absolute dictator Moebarak en zijn wijdvertakte militaire en politionele apparaat vormden, hoe ondemocratisch en verwerpelijk het systeem ook moge zijn, een bastion tegen het religieus extremisme. De laatste verdedigingslinie tegen – in Marxistische termen – de macht van het verpauperde proletariaat dat onder invloed is van de opium voor het volk, de religie.

Die werkelijkheid brengt direct een levensgrote vraag naar voren: is de prille democratische revolutie bestand tegen de radicale religieuze invloeden? Laten we om deze vraag te beantwoorden eens kijken naar wat je mag verwachten van een moderne democratie. Ik beschouw daartoe enkele wezenskenmerken van de democratie: algemeen kiesrecht, recht van vergadering, vrije meningsuiting, scheiding van kerk en staat, scheiding van machten, gelijkheid voor de wet en bescherming van de rechten van minderheden. Hoe scoort de radicale islam op deze punten?

Regelmaat
Geen democratie zonder algemeen kiesrecht. Daarover zal bijna iedereen het eens kunnen zijn. Alle burgers moeten met vaste regelmaat hun stem uit kunnen brengen op kandidaten voor vertegenwoordigende organen en hebben het recht zichzelf ook daarvoor te kandideren. Met het eerste, het directe kiesrecht, zal de islamist geen probleem hebben. Elke individuele stem voor de islam telt. Met het tweede, het passieve kiesrecht, zal hij moeite hebben en wel waar het vrouwen betreft. De vrouwelijke functionaris zal immers in de openbaarheid en in de aanwezigheid van mannen haar taken moeten uitvoeren en dat ligt heel gevoelig voor de islamist. De plaats van de vrouw ziet hij principieel in de beslotenheid van huis en huwelijk en niet in de publieke ruimte. Misschien dat het de vrouw niet wordt verboden zich te kandideren, maar op zijn minst wel sterk ontmoedigd. En het is bekend hoe ver die ontmoediging kan gaan.

Nauw verbonden aan het algemeen kiesrecht is het recht van vergadering. We verstaan hieronder het recht om partijen op te richten en vergaderingen bijeen te roepen, zonder toestemming vooraf van de autoriteiten. Iedereen moet in principe een politieke partij kunnen oprichten van welke politieke of religieuze signatuur dan ook. Het lijdt geen twijfel dat de Moslimbroeders dit democratisch fenomeen absoluut niet zien zitten. Het optreden van hun geestverwante broeders van Hamas in Gaza bewijst dit. Zij hebben elke politieke partij verboden die niet aan hun strenge religieuze maatstaven voldoet en voeren een beleid van stelselmatige intimidatie en terrorisering van politieke vijanden. Leden van de Al-Fatah en de Palestijnse Autoriteit kunnen hierover meepraten.

Vrij
Het recht van vrije meningsuiting is niet toepasbaar in een islamistische context. Ja, voor zover het zich beweegt binnen de door de islamist vastgestelde religieuze en politieke kaders. Maar het recht om ongestoord je eigen mening te verkondigen via een kanaal dat je zelf kiest, zonder bang te hoeven zijn voor censuur of repressieve maatregelen, dat recht erkent de islamist niet. No way. Dat recht bestaat niet in Pakistan, niet in Iran, niet in Soedan en niet in Saoedi-Arabië. En ook niet in de kringen van de Moslim Broederschap in Egypte. Het uitspreken van eigen opvattingen en meningen kan op zware straffen komen te staan, variërend van gevangenisstraf tot lijfstraffen en executie. Teveel schrijnende en afschuwelijke voorbeelden van sancties op het vrije woord spreken boekdelen.

Scheiding van kerk en staat is een non-entity in de belevingswereld van de islamist. De staat is het openbare vehikel dat de verbreiding en de handhaving van de islam waarborgt. Met straffe hand en met alle middelen die de staat nodig acht. De religieuze wet, sharia, maakt deel uit van de reguliere wetgeving. De staat benoemt de imams, bouwt de moskeeën en stelt de religieuze leerstof op de madrassas vast. Omgekeerd hebben islamistische geestelijken zitting in bestuurlijke en vertegenwoordigende organen. Staat en kerk zijn een twee-eenheid, vloeien in elkaar over en zijn niet te ontwarren. Hiermee is ook de scheiding van de staat in een wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht een fictie. De geestelijkheid heeft zitting in elk van de genoemde organen, vaak op basis van een bij wet bepaald quotum.

De islamist heeft weinig op met gelijkheid voor de wet en met de rechten van minderheden. De vrouw heeft minder burgerlijke en sociale rechten dan de man. Niet een beetje minder, maar veel minder. Onder alle islamistische regimes is de vrouw de facto wilsonbekwaam en staat onder curatele van haar echtgenoot. Voor allerlei handelingen heeft zij de toestemming van haar man nodig. Bescherming van etnische en religieuze minderheden is geen prioriteit van de radicale islam. Op zijn gunstigst worden ze genegeerd, op zijn slechtst worden ze gepest of vervolgd. Respectering van de burgerrechten van homosexuelen is totaal niet aan orde, integendeel: homo’s worden actief vervolgd in islamistische staten.

Laag
De conclusie van deze korte toets is dat het democratische gehalte van de opvattingen van islamisten bijzonder laag is. Van de Moslim Broederschap hoeven we op de weg naar de democratisering van Egypte weinig te verwachten. De hoop is dan ook gevestigd op het vermogen van opstandige burgers om de radicale religieuze krachten te beteugelen die zich aandienen op de straten en pleinen van Caïro en Alexandrië. Anders wordt de seculiere dictatuur van Moebarak vervangen door de religieuze dictatuur van de Moslimbroeders.

Islamisme en democratie zijn geen goede vrienden. Zij zijn verre buren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden