Opinie

Het is Poetins oorlogscult die het Westen afschrikt

Het is jammer dat westerse leiders vandaag niet in Moskou de overwinning op Hitler meevieren. Maar Vladimir Poetin gaf ze veel redenen om weg te blijven.

Maarschalk Georgi Zjoekov te paard tijdens de Overwinningsparade op het Rode Plein in Moskou, juni 1945. Beeld .

Op 9 mei viert Rusland Overwinningsdag, wat bij ons Bevrijdingsdag heet. Overwinningsdag klinkt wel triomfalistischer maar is historisch ook correcter, Rusland wérd niet bevrijd maar heeft de overwinning zelf duur bevochten. Het is jammer dat westerse regeringsleiders om actuele politieke redenen de zeventigjarige herdenking in Moskou negeren. Want hoezeer men thans ook Poetin moet bekritiseren, de toenmalige Sovjet-Unie heeft een cruciale rol gespeeld bij het einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa.

Wil van den Bercken. Beeld .

Statelijke trots

Maar Rusland onder Poetin is er zelf schuldig aan dat Overwinningsdag veranderd is van een historische herdenking in een ideologische gebeurtenis. De dag is een officiële uiting geworden van hyperpatriottische gevoelens en statelijke trots. Legeronderdelen bereiden zich er het hele jaar op voor, weken tevoren berichten de media erover en op de dag zelf bereiken patriottische retoriek en heldenverering hun hoogtepunt.

Sinds Rusland niet meer de Oktoberrevolutie viert, is onder Poetin Overwinningsdag de jaarlijkse climax geworden voor viering van nationale en politieke gemeenschapszin. Daarbij staat niet meer de historische gebeurtenis sec centraal, maar gaat het om het profileren tegenover het Westen, het benadrukken van kwalijke bedoelingen van de NAVO en van economische pogingen van de EU en de VS om Rusland klein te krijgen.

Ideologische basis

De oude conspiratieve visie op het Westen is weer de ideologische basis voor stimulering van vaderlandsliefde en uitbreiding van de wapenindustrie. En natuurlijk wordt de 'antifascistische' strijd in Oost-Oekraïne geheel in dit perspectief van westerse dreiging geduid.

Het lijkt of de Koude Oorlogspropaganda uit de jaren zestig en zeventig is teruggekeerd. Toch is er een belangrijk verschil. De Sovjetpropaganda had nog een interne logica en achteraf gezien zelfs een bepaalde ideologische romantiek, in tegenstelling tot de huidige journalistieke leugenachtigheid. Die communistische propaganda was holle retoriek die de meeste Russen totaal onverschillig liet. Mijn toenmalige docenten aan de Universiteit van Leningrad konden werkelijk niet begrijpen dat ik als slavist Sovjetkranten als onderzoeksthema voor een proefschrift had verkozen boven de klassieke Russische literatuur.

Anders dan de oersaaie propaganda onder Brezjnev is de huidige Poetinistische propaganda kwaadaardiger en leugenachtiger, vanwege het hergebruik van oorlogstermen als fascisme en banderisme (de Oekraïense verzetsbeweging tegen Stalin). Daarmee worden emoties bespeeld die de oudere Russische bevolking als reëel bedreigend heeft ervaren en daarom herkent. Nu is er geen concrete bedreiging van het Russische territorium, ook niet door de NAVO. Al heeft de NAVO wel een politiek-psychologische fout gemaakt door de optie voor een NAVO-lidmaatschap van Oekraïne en Georgië open te houden. Hiermee heeft men ongewild Poetin een, zij het volstrekt onterecht uitgebuit, propaganda-argument geleverd voor zijn militaire politiek ten aanzien van Oekraïne.

Dat argument wordt nu ook gehanteerd in de concrete context van de viering van Overwinningsdag. Maar hoezeer hier ook sprake is van ideologisch misbruik door de Russische president, toch is dat geen reden voor Europese leiders om verstek te laten gaan bij de Russische herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Want daarmee leggen zij ook een verband tussen een historische oorlogsherdenking en actuele spanningen. Bovendien, Poetin was toch ook bij de herdenking van D-Day in Normandië.

Menselijk leed

Wat betreft ideologie, voor kritische Russen is niet het ideologisch misbruik van Overwinningsdag het meest kwalijke aan de viering, maar het gebrek aan aandacht voor het individuele menselijke leed van de oorlog. De tientallen miljoenen roebels kostende militaire parade draait om de collectieve glorie en militaire roem, terwijl veel oorlogsveteranen wegkwijnen in uiterst armoedige verzorgingshuizen of moeten rondkomen van 3.000 roebel (55 euro) per maand.

Deze prevalentie van de staat op de individuele burger is altijd het belangrijkste kenmerk geweest van de Russische ideologie, tsaristisch, communistisch of Poetinistisch. Daarom is er ook geen herdenking van de oorlogsslachtoffers die door Stalin zijn gemaakt, de teruggekeerde en meteen geïnterneerde Russische krijgsgevangenen, terwijl juist wel Stalin wordt gerehabiliteerd in de historische herinnering.

Het is de expliciet-militaire cultus, de rituele verheerlijking van wapentuig en de kolonnes robotachtige soldaten die de militaire parade op het Rode Plein psychisch ondraaglijk maken voor nuchtere waarnemers. Zo bezien is het wel terecht dat westerse leiders zich niet laten gebruiken voor een puur militaire show zonder politiek-morele diepgang. Er zijn menswaardigere manieren om de tragiek van de oorlog te herdenken en de vreugde van de overwinning te vieren. Namelijk die waarbij niet militair machtsvertoon centraal staat maar koestering van vrijheid en democratie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden