Column Stephan Sanders

Het is enigszins verdacht dat zowel Baudet als Wilders nooit worden geplaagd door scrupules

Mijn wereldbeeld ligt in duigen, alweer een tijdje. Dat ligt niet aan mij, maar aan de wereld, die sterker veranderde dan ik bij kon benen. Opgegroeid in tijden van de Koude Oorlog, was het niet moeilijk een keuze te maken. Ik zeg niet: een onomstotelijke keuze, maar toch. Het liberale, democratische Westen had zoveel voor op het communistische Oostblok, dat een politieke weging al snel in het voordeel van de vrijheid viel. Niet met horten en stoten, maar redelijk onvervaard.

Die overzichtelijke wereld, die toen trouwens helemaal niet als overzichtelijk werd beleefd, is ineengestort, maar nog steeds is de mate van burgerlijke vrijheden een goede graadmeter om je politieke sympathie te toetsen.

Zo vond ik het altijd moeizaam dat een deel van mijn oudere studentenvrienden lid was van de Communistische Partij van Nederland – met hangen en wurgen en later ook vol wroeging. Het leek me logisch anticommunist te zijn, en dat was eind jaren zeventig, begin jaren tachtig op de universiteiten niet een algemeen gevoelen.

Er was altijd wel iets waardoor die Oostbloklanden van Nederlandse radikalinski’s het voordeel van de twijfel kregen. Als je de staatspropaganda ter sprake bracht, kwamen ze honend aanzetten met onze commerciële reclames die de zielen van de burgers vergiftigden. Met de koopdwang. Of met De Telegraaf, die fascistoïde was.

Intussen leven we in tijden waar het communisme veel van zijn wervingskracht heeft verloren, maar het autoritarisme bloeit, van China tot in Rusland, met flinke oplevingen in Europa en de Verenigde Staten.

Nee, het Rusland van Poetin is niet de Sovjet-Unie van Brezjnev, maar de antiliberale, autoritaire toon waarbij de burgers er voor de overheid zijn en niet omgekeerd, is nooit verdwenen.

En tot mijn verbazing zijn het nu de zeer rechtse partijen als de PVV en Forum voor Democratie die dat oude linkse voordeel van de twijfel weer van stal halen voor Rusland. Dat speelde al bij het raadgevend referendum over het associatieakkoord met Oekraïne, en het blijft nu een heet hangijzer in het onderzoek naar de gebeurtenissen rond het neerhalen van de MH17. De PVV en FvD hebben geen motie willen ondertekenen waarin de betrokkenheid van Rusland ‘onomstotelijk’ vaststaat. Zij gebruiken daarbij juridische argumenten, want het onderzoek van het internationale Joint Investigation Team is nog niet geheel afgerond. Wel stelde dat team vast dat de Buk-raket die het vliegtuig trof, werd afgevuurd door de 53ste brigade van het Russische leger uit Koersk.

Als die betrokkenheid is aangetoond, is die onomstotelijk: misschien niet in juridische zin, maar wel als het gaat om de politieke weging die de Tweede Kamer moet maken. Frits Bakker, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, zei ‘dat het aan de rechter is, en niet aan de politiek om te beoordelen of Rusland aansprakelijk is voor het neerhalen van de vlucht MH17’.

Uiteindelijk is dat zo, maar het is een legalistisch argument, waardoor de politieke rol die de Tweede Kamer moet vervullen, wordt verkleind.

Het is interessant dat de rol van de twijfel in andere, minder verzorgde handen is terechtgekomen. De Romeinse redenaar Cicero meende nog dat ‘wij tot de waarheid komen door te twijfelen’. Twijfel dus, als onmiskenbaar element in de waarheidsvinding. Analytische filosofen van de Angelsaksische school kunnen elkaar en zichzelf gek maken door voortdurend bij elke bewering te vragen: ‘But what do you mean exactly?’

Maar de twijfel van filosofen moet niet de twijfel van politici worden; het is enigszins verdacht dat zowel Baudet als Wilders verder nooit zichtbaar wordt geplaagd door aarzelingen en scrupules. De verleiding van de nuance weten zij meestal ferm te weerstaan.

We zien hier de opmars van de ‘Jago-twijfel’: Shakespeare laat in zijn toneelstuk de zwarte generaal Othello gek maken door zijn reserveofficier en veronderstelde vriend Jago, die hem influistert dat zijn vrouw Desdemona hem ontrouw is.

Dit is geen twijfel die ‘tot de waarheid wil komen’; dit is twijfel als een spijkermat op de openbare weg. Twijfel zaaien, spijkers leggen. Twijfel als obstructietactiek: Ook Trump betoont zich een meester in het twijfel zaaien. De politiek gaat over wegingen en overtuigingen, en de Jago-twijfel legt het overleg lam. Suiker in de benzinetank. Twijfel omdat het lekker kan. 

Stephan Sanders is journalist en columnist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.