Column

Het is de zomer van Recep Tayyip Erdogan

Zomers worden vaak vernoemd naar één persoon, om mooie dan wel minder mooie redenen. De zomer van 1980 was de zomer van Joop Zoetemelk (die de Tour won). De zomer van 1974 was de zomer van Richard Nixon (die onvrijwillig het Witte Huis verliet). Er zullen mensen zijn die de zomer van 2016 willen vernoemen naar Tom Dumoulin, Melania Trump of Dyab Abou Jahjah. Zelf vind ik dat Recep Tayyip Erdogan het meest heeft gedaan om de zomer van 2016 voor zich op te eisen.

Beeld ap

In het voorjaar was hij al bezig met de voorbereidingen. Hij ontstak in toorn over een slechte Duitse satire, zette een Nederlands-Turkse columniste vast in haar buitenhuis en trad nog een stuk grimmiger op tegen Turkse journalisten. En toen moest die royale opschoning van universiteiten, ministeries, leger en politie na die dilettantische couppoging - waarover niet de minsten beweren dat die Erdogan wel érg goed uitkwam - nog volgen.

Ik stuitte pas op een stapel oude artikelen over Erdogan, toen nog premier. De voortreffelijke turkoloog Erik-Jan Zürcher, de Turkse Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk, de goed ingevoerde Europarlementariër Joost Lagendijk: allemaal zagen zij het in 2006 de goede kant op gaan met de Turkse republiek. De Erdogan van toen leek te staan voor versteviging van de rechtsstaat, vergroting van de persvrijheid, toenadering tot de Koerden en het bespreekbaar maken van taboes van de republiek, op termijn misschien zelfs de Armeense genocide. Als je die stukken over die 'Erdogan 1.0' nu terugleest, dan lijken ze over een andere man te gaan.

Dat kwam in de geschiedenis vaker voor. Mijn handelsmerk is de Oostblok-parallel: de Roemeense leider Ceausescu oogstte in de periode 1965-1971 volop lof van respectabele mensen. Hij was de enige Oostblokleider die geen tanks stuurde om een einde te maken aan de Praagse Lente, die toenadering zocht tot het Westen en in eigen land de teugels liet vieren. Helaas trok hij die teugels later steviger aan dan al zijn equivalenten en bouwde hij een nog groter paleis dan Erdogan heeft gedaan. Leuk weetje: Oegandezen bewaren goede herinneringen aan de eerste twee jaar onder Idi Amin.

Hoe konden mannen 'die zo goed begonnen' zo veranderen? Daar zijn wat geijkte verklaringen voor. De macht stijgt ze naar het hoofd, ze gaan zichzelf als uitverkoren beschouwen, en met de grootheidswaan komt de paranoia, waardoor ze aan een stuk door 'vijanden' moeten wegzuiveren.

Wat evenwel opvalt, is dat hubris, megalomanie en paranoia steevast tot volle wasdom komen op plekken waar de democratie en rechtstaat niet stevig zijn. Iedereen die weleens een kritische biografie over Nixon heeft gelezen, weet dat hij het in zich had Stalin qua paranoia naar de kroon te steken. Hij werd echter democratisch het Witte Huis uitgezet. Berlusconi werd in Italië ook constant in zijn handelen beperkt. De mooiste zin die ik ooit over hem las: 'Tot zijn chagrijn zit hij nog steeds gevangen in een democratie.'

Erdogan heeft vijanden in legergroen, gevangen in een stevige democratie zit hij geenszins. In mei mocht ik Orhan Pamuk interviewen, die een hekel heeft aan alle analyses van de persoon van Erdogan. 'Hij is oninteressant! Het oude seculiere establishment grossierde in mannen met dezelfde stijl. Interessant is het Turkse onvermogen hem democratisch te corrigeren!'

Het is mooi in een land te leven met een goede leider. Nog mooier zijn de landen waar slechte leiders worden gecorrigeerd zonder dat het leger uitrukt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden