gastcolumnsakina Elkayouhi

Het Irma-effect? Het is nog maar de vraag of dat helpt

SakinaBeeld .

Dat zouden we vaker moeten doen, een gebarentolk op tv, klinkt het nu. Alsof er op televisie geen plaats is voor doven - en als dat al gebeurt, dan worden ze al snel gereduceerd tot hun doofheid, vindt gastcolumnist Sakina Elkayouhi.

In een mum van tijd lijkt heel Nederland onder invloed van het zogenoemde ‘Irma-effect’Dankzij de optredens van gebarentolk Irma Sluis tijdens de corona-persconferenties is er veel lof voor haar en meer aandacht voor gebarentaal. Op sociale media loopt het over van de lovende woorden gericht naar de bekendste gebarentolk van Nederland. En toch roepen stemmen uit de dovengemeenschap aan Irma-fans om de dove Nederlanders niet te vergeten.

Het Irma-effect maakt iets pijnlijks duidelijk: net zoals er voor minderheidsgroepen geldt, wordt er nog te veel óver de dovengemeenschap gesproken in plaats van mét. En dat heeft allemaal te maken met hoe wij mensen gevormd worden door stereotypes en vooroordelen.

Nederland kent grofweg 1.5 miljoen doven en slechthorenden. Eenderde hiervan gebruikt hoortoestellen. Zo is een van mijn beste vriendinnen hier een van. Voordat ik haar leerde kennen, wist ik evenveel van mijn Nederlandse dove landgenoten als mijn kennis van de Koreaanse taal door het veelvuldig kijken van Koreaanse series. Met andere woorden, net genoeg voor wanneer ik op een dag een Koreaanse toerist zou tegenkomen in dat witte Gooise dorp van me in een pretentieus ‘annyeong’ te kunnen begroeten. Hoe meer ik mij verdiepte in de geschiedenis en emancipatiestrijd van de dovengemeenschap, hoe meer ik nu hun frustraties begrijp over het Irma-effect.

Een voorbeeld is hoe mondkapjes nu verplicht zijn op sommige plaatsen in het openbare leven. Deze maatregel houdt geen rekening met liplezen. Zo gaf de Amsterdamse Mariëtte eerder in een lezersbrief aan hoe het voor haar als slechthorende essentieel was om anderen te begrijpen aan de hand van liplezen. ‘Doe dat maar eens met een mondkapje. Ik ben uitgepraat’, concludeert ze. Bij onze zuiderburen zijn initiatieven voor het maken van doorzichtige mondkapjes. Toch mag het niet louter bij dit soort bottom-up oplossingen blijven. Het is hoog tijd dat er top-down concrete plannen komen voor de noden van deze community. Een goed begin lijkt de erkenning van gebarentaal als officiële taal. Hiervoor ligt er in augustus een wetsvoorstel klaar.

Ook beeldvorming is belangrijk en daarin heeft media een prominente rol. Zo hoorde ik deze week in het radioprogramma De Nieuws BV hoe ervaringsdeskundige Lisa Hinderks met tolk te gast was bij Renze Klamer om de kritieken over het Irma-effect te bespreken. De presentator maakte de opmerking dat het wel een goed idee is om Irma Sluis in talkshows of andere televisieprogramma’s te laten tolken.

Met deze oppervlakkige opmerking lijkt het erop dat de presentator niet helemaal begreep waarom iemand zoals Lisa Hinderks überhaupt bij hem aan tafel zat. Het was dan ook logisch dat Hinderks wat verontwaardigd tegenwierp ‘waarom niet zelf een dove aan tafel in talkshows?’ Ze droomde over een talkshow met een dove presentator. Hierop reageerde de presentator: ‘Een dove presentator? Probeer het een uit! We hebben YouTube.’

Misschien goedbedoeld, maar het kwam er wat ongelukkig uit. Alsof er op televisie geen plaats is voor doven, en als dat al gebeurt, dan worden ze al snel gereduceerd tot hun doofheid. Vervang in dit voorbeeld ‘doof’ door ‘homoseksueel’, ‘zwart’ of ‘vrouw’, dan merk je hoe ongemakkelijk en stigmatiserend dit radiogesprek was.

Want het is net deze erkenning van het stigma die eerste stap vormen naar een meer inclusieve samenleving en voor de emancipatiestrijd van doven. Hierin vinden we het effect van beeldvorming. De Afro-Amerikaanse sociaal psycholoog Claude Steel deed onderzoek naar stereotypes en stelt dat minderheidsgroepen, wanneer ze worden blootgesteld aan negatieve beeldvorming, onderpresteren. Zo ontdekte hij dat jonge, vrouwelijke wiskundigen even goed scoorden als hun mannelijke collega’s wanneer er niet vermeld werd dat de test verschillen in geslacht onderzocht. Werd dat wel van tevoren gemeld, dan presteerden de vrouwen aanzienlijk lager dan hun mannelijke collega’s. Het stereotype idee dat vrouwen minder capabel zijn dan mannen om een wiskundige opgaven te maken, leidde er bij sommige vrouwen toe dat ze ook daadwerkelijk lager presteerden.

Steel noemt dit de ‘stereotype threat’. Met deze theorie in het achterhoofd wordt zo duidelijk waarom het ‘Irma-effect’ zowel in inhoud als in beeldvorming voorbijgaat aan een wezenlijk, wenselijk ‘effect’ voor doven. Een mediafiguur als Irma kan hierdoor zelfs contraproductief werken voor de emancipatie in lijn van Claude Steels theorie over stereotypes.

Want hoe goed Irma Sluis haar werk ook doet: het zou een vergissing zijn haar te zien als de vertegenwoordiger van een groep mensen die prima capabel zijn om hun eigen verhaal te vertellen.

Kortom, de plotselinge aandacht voor gebarentaal bijvoorbeeld is fijn, maar willen we inclusief zijn dan dient politiek beleid de noden te erkennen en de dovengemeenschap hierbij te betrekken. Bovendien wordt het hoog tijd om te erkennen dat we tot nu toe als samenleving op bepaalde vlakken onze dove medemens en hun behoeften niet zagen staan. Of toepasselijker: tot we Irma Sluis op de buis zagen waren we allemaal doof.

Sakina Elkayouhi is journalist en in de maand juni gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.

Gebarentolk Irma Sluis tijdens een persconferentie.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden