Opinie

Het Huis van Saoed staat op instorten

Het Westen heeft altijd alles gedaan om de Saoedische koninklijke familie, ondanks haar steun aan het jihadistisch terrorisme, in het zadel te houden omwille van de stabiliteit in de regio. Maar die tijd is voorbij.

Saoedische jongens bezoeken Rolls-Royce-stand op een internationale autoshow in Riyad, 2013. Beeld Fayez Nureldine / AFP

De massa-executies van vorige week in Saoedi-Arabië wijzen op paniek op het hoogste niveau van de monarchie. Het was een ongekende actie, zelfs naar de grimmige maatstaven van de Saoedische onderdrukking. In 1980 executeerde het bewind 63 jihadisten die de Grote Moskee van Mekka hadden aangevallen, maar dat was direct daarna.

De meesten van de 47 gevangenen die op 2 januari zijn doodgeschoten of onthoofd zaten al een jaar of tien gevangen. Het besluit tot terechtstelling van de prominente sjiitische geestelijke Nimr al-Nimr, de belangrijkste spreekbuis van de sjiitische Saoedische moslims in het oosten van het land, duidt erop dat het bewind bang is voor door Iran gesteunde ondermijning.

Waarom worden ze juist nu allemaal geëxecuteerd? Het is heel lastig om de omvang van de interne dreigingen voor het Saoedische koningshuis in te schatten, maar duidelijk is waar het zich zorgen over maakt: Saoedi-Arabië is geïsoleerd, is in de steek gelaten door de traditionele bondgenoot Amerika, heeft een slechte verhouding met China en voelt zich onder druk gezet door de plotselinge nadrukkelijke aanwezigheid van Rusland in de regio.

Het door de Saoedi's gesteunde Veroveringsleger (Jaish al-Fatah) - een coalitie van Al Qaida en andere soennitische islamisten in Syrië - lijkt te bezwijken onder de Russische aanvallen. De Saoedische interventie in Jemen tegen door Iran gesteunde Houthi-rebellen is ook al geen succes en de Turkse gelegenheidsbondgenoot wordt in beslag genomen door een sluimerende burgeroorlog. Niets lijkt te lukken voor het bewind in Riyad.

Subsidies

Het ergste is nog wel dat door het opdrogen van de olie-inkomsten de 700 miljard dollar aan financiële reserves van het koninkrijk binnen vijf jaar op zullen zijn, volgens een schatting van het IMF in oktober. Het Huis van Saoed moet het hebben van subsidies waarmee de loyaliteit van de grote meerderheid van de onderdanen wordt gekocht, en de afnemende koopkracht vormt de grootste bedreiging voor het bewind. Vorige week zijn de subsidies op water, stroom en benzine gekort. De timing van de executies is dan ook wellicht niet toevallig: het vermogen van de koninklijke familie om de steun van het volk te kopen holt achteruit, net zo hard als het regionale veiligheidsbeleid op de klippen is gelopen.

Tientallen jaren heeft Riyad zich voorgedaan als bondgenoot van het Westen en als stabiliserende kracht in de regio, onderwijl financiële steun verlenend aan het wereldwijde wahabistische fundamentalisme. China was zowel de grootste klant van het koninkrijk als een leverancier van geavanceerde wapens. Maar ook China heeft genoeg van de Saoedische steun aan wahabistische islamisten in China en aangrenzende landen.

De Saoedi's zijn de belangrijkste financiers van de islamistische madrassa's (religieuze scholen) in West-China, waar de 'Oost-Turkestaanse Onafhankelijkheidsbeweging' meerdere grootschalige terroristische aanslagen heeft gepleegd. En hoewel de Saoedische regering Peking heeft verzekerd dat zij geen terroristen van Chinese bodem steunt, kan of wil zij niet voorkomen dat sommige leden van de koninklijke familie via informele financiële kanalen toch geld verschaffen aan jihadisten ter plekke.

Chinese moslims, voornamelijk Oeigoeren in West-China die een Turks dialect spreken, zijn vaker soennieten dan sjiieten. Net als Rusland hoeft China zich geen zorgen te maken over Iraanse opruiing onder sjiitische jihadisten en geeft het de voorkeur aan Iran boven soennitische machthebbers. Formeel wil Peking zich evenwichtig opstellen tegenover Iran en Saoedi-Arabië, bijvoorbeeld bij recente contacten tussen de respectievelijke marines. Chinese analisten benadrukken dat Peking aan bei-de landen wapens heeft verkocht, in absolute zin meer aan Iran, maar geavanceerdere wapens aan de Saoedi's.

Oeigoeren

Belangrijker dan de openlijke diplomatie is echter waar China zijn olie koopt. Uit gegevens over de Chinese olie-import blijkt een belangrijke verschuiving van Saoedi-Arabië naar Rusland en Oman (dat door China wordt beschouwd als vallend onder de Iraanse invloedssfeer). De Russische olie-export naar China is sinds 2010 verviervoudigd, terwijl de Saoedische export gestagneerd is. Gezien het wereldoverschot aan olie kan China kieskeurig zijn en dan dringt de suggestie zich op dat Peking om strategische redenen meer olie van Rusland koopt. Volgens Russische bronnen heeft China ook nog eens Russische oliemaatschappijen toegestaan om de levering van contractueel vastgelegde olie uit te stellen, zodat Rusland die olie op de open markt voor contant geld kan verkopen, wat neerkomt op een geldlening aan Rusland.

De Chinese belangen in Syrië vallen samen met die van Rusland. Beide landen hebben redenen om te vrezen voor een groei van IS, wat als een magneet kan werken op hun eigen jihadisten. Duizenden Chinese Oeigoeren trekken naar Zuidoost-Azië via de poreuze zuidelijke grens van de provincie Yunnan, met financiële steun van Saoedische particulieren en logistieke steun, inclusief paspoorten, van plaatselijke Turkse consulaten.

Nu Koerdische en geallieerde strijdkrachten het met steun van de Russische luchtmacht voor het zeggen krijgen bij de grens tussen Syrië en Turkije, wordt het voor Chinese Oeigoeren steeds moeilijker om Syrië binnen te komen. Eind december zijn Koerdische strijders de rivier de Eufraat overgestoken naar de westelijke oever, van waar ze aansluiting kunnen zoeken bij Koerdische milities in het noordwesten van Syrië. Dat maakt een einde aan de hoop van Turkije op een 'veilige zone' in Turkse handen ten zuiden van de grens met Syrië. Daarbij dreigt Turkije verlamd te raken door een sluimerende burgeroorlog met het Koerdische deel van de bevolking. Zuidoost-Turkije, met een Koerdische meerderheid, verkeert in een staat van beleg en de gevechten breiden zich uit naar de westelijke provincies.

China lijkt te hopen dat door deze ontwikkelingen het binnenlandse jihadistische probleem beheersbaar blijft. Op nieuwjaarsdag verklaarde de leider van de Communistische Partij van de provincie Xianjiang dat 'het klimaat voor religieus extremisme duidelijk minder gunstig is'.

China is uiterst afkerig van het inzetten van strijdkrachten bij overzeese conflicten en die strijdkrachten zijn daar ook niet goed op voorbereid, zelfs als Peking van gedachten zou veranderen. Peking vindt het prima dat Rusland in Syrië zowel IS verzwakt als de soennitische islamisten van het Veroveringsleger.

Domme bommen

Het eventuele succes van de Russische bombardementen in Syrië kan pas worden vastgesteld als het stof is neergedaald, maar er hangt wel heel veel stof in de lucht. Volgens Israëlische bronnen is Rusland een groot deel van zijn koude-oorlogsvoorraad domme bommen met verwoestend effect op de Syrische soennieten aan het dumpen. De Russische bombardementen moeten het hebben van kwantiteit, niet van subtiliteit. Er vallen veel meer burgerslachtoffers dan westerse militairen aanvaardbaar zouden vinden, maar het bombarderen heeft wel degelijk invloed op de militaire situatie. Daarom is Poetin opeens weer populair onder wereldleiders: hij knapt hun vuile werk op.

De vazallen van Saoedi-Arabië in Syrië hebben het moeilijk. Begin 2015 had het Veroveringsleger het Syrische leger verdreven uit verscheidene sleutelposities in het noordwesten van Syrië en ging een bedreiging vormen voor het alawitische machtsbolwerk van Assad. Deze coalitie begon echter in november uiteen te vallen en het Syrische leger heeft onlangs diverse dorpen heroverd. Een van de milities die deel uitmaken van het Veroveringsleger, Failaq al-Sham, kondigde op 3 januari haar vertrek uit de coalitie aan om Aleppo te gaan verdedigen tegen door Rusland gesteunde strijdkrachten van het regime.

Zo lijkt alles tegelijk mis te gaan voor Riyad. De enige troost voor de monarchie is dat aartsvijand Iran ook lijdt onder de enorme daling van de olie-inkomsten en de uitputtende oorlog. Iran is in december begonnen met het terugtrekken uit Syrië van troepen van de Revolutionaire Garde, voornamelijk vanwege de grote verliezen. De hoge kosten van de oorlogsinspanning, in combinatie met hoge financiële nood, kan voor Iran ook een rol hebben gespeeld. Hezbollah, de Iraanse 'vertegenwoordiger' in Libanon, heeft ook enorme verliezen geleden, waardoor hun hele eerste echelon aan gevechtstroepen praktisch is uitgeschakeld. En Rusland toont geen enkele neiging iets te doen tegen de Israëlische luchtaanvallen op Hezbollah.

Het ineenstorten van de olieprijs maakt van de concurrentie tussen Saoedi-Arabië en Iran een race naar de bodem. Maar de paniekreactie van de monarchie op de vele tegenslagen van de afgelopen maanden roept ook een lastige vraag op. In het verleden heeft het Westen van alles gedaan om de Saoedische koninklijke familie te handhaven als steunpilaar voor de stabiliteit in de regio, ondanks de Saoedische steun aan jihadistisch terrorisme. Binnen niet al te lange tijd zal het Westen het Huis van Saoed niet langer in het zadel kunnen houden, of we dat nu willen of niet.

Vertaling: Leo Reijnen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden