Opinie

'Het gaat niet om kloof tussen arm en rijk, maar om kinnesinne'

Er is geen echte scheefgroei in Nederland, er zijn alleen scheve gezichten, draagt Gerhard Hormann bij aan de discussie over Piketty in de lage landen.

De nieuwste villawijk van Almere, Overgooi Beeld anp
De nieuwste villawijk van Almere, OvergooiBeeld anp

De berichtgeving over de oneerlijke en scheve verdeling van vermogens in Nederland begint langzamerhand trekjes te vertonen van een hetze. Door het gegoochel met cijfers lijkt het probleem veel erger dan het is en dreigt de verkeerde groep de dupe te worden van overheidsmaatregelen.

Wie de afgelopen weken de krant opensloeg, zou gemakkelijk kunnen denken dat Nederland op het punt staat af te glijden in een soort feodaal stelsel waarbij de rijken in hun miljoenenvilla's rentenieren, terwijl wij allemaal in de kolenmijnen moeten werken tot de dood erop volgt. Er is niet alleen sprake van 'groeiende ongelijkheid' maar ook van een 'ernstige scheefgroei in vermogens'.

Dat laatste wordt geïllustreerd met schokkende cijfers die niets aan de verbeelding overlaten. Zo bezit de 10 procent rijkste Nederlanders maar liefst 61 procent van het totale vermogen. Om het nog erger te maken wordt ons voorgerekend dat de vijf rijkste families net zoveel bezitten als de 3,5 miljoen armste huishoudens. Die conclusies, afkomstig uit het laatste WRR-rapport, sluiten naadloos aan op wat de Franse econoom Thomas Piketty betoogt in zijn boek Capital in the Twenty-First Century.

Belangrijke nuance
Diezelfde Piketty benadrukt in interviews voortdurend dat het niet zijn bedoeling is om de vermogens van middengroepen zwaarder te belasten. Die belangrijke nuance dreigt in de discussie meteen ondergesneeuwd te raken, omdat superrijken op één hoop worden gegooid met brave spaarders.

De uitspraak dat de vijf rijkste huishoudens net zoveel kapitaal bezitten als de 3,5 miljoen armste is statistisch gezien correct, maar misleidend en demagogisch. Wanneer je constateert dat 1,5 miljoen huishoudens geen spaargeld bezitten, dan betekent dat automatisch dat iedereen met duizend euro op de bank méér bezit. In die zin ben ik in mijn eentje dus rijker dan al die 1,5 miljoen huishoudens bij elkaar. Is dat dan erg of is al die ophef ernstig overdreven?

Zo kun je nog veel meer rekensommetjes maken om de geschetste problemen over scheefgroei te nuanceren. Volgens de laatste tellingen zijn er in ons land 191 duizend dollarmiljonairs. Bij de huidige koers van de euro hoeven die dus maar circa 760 duizend euro te bezitten om zich zo te mogen noemen en dan zijn zaken als levensverzekeringen en toekomstige pensioenen ook nog eens meegerekend. Laten we die buiten beschouwing dan zakt het aantal dollarmiljonairs tot onder de honderdduizend.

Is dat de gapende kloof die Nederland hopeloos in twee kampen verdeelt? Nee, natuurlijk niet. Alle nivellerende maatregelen zullen er dus op gericht zijn het verschil te verkleinen tussen huishoudens die geen spaargeld hebben (of alleen schulden) en mensen die goed zijn voor een paar ton. Dat laatste formuleer ik met opzet zo, want in de praktijk gaat het vaak niet om een flink bedrag op de bank maar om afbetaalde bakstenen.

Daar zit de belangrijkste oorzaak van die zogenaamde vermogenskloof en ook de grote vertekening. Door de huizenbubble, en de daaropvolgende correctie, lijken sommige huishoudens nu veel armer dan ze in werkelijkheid zijn en andere huishoudens juist rijker. Want ook die weduwnaar van 75 die in een hypotheekvrij huis woont met een theoretische WOZ-waarde van 4,5 ton behoort volgens de statistieken officieel tot de 10 procent allerrijksten, terwijl hij elke maand misschien rond moet zien te komen van alleen AOW.

Zulke ontnuchterende constateringen vallen natuurlijk niet zo in het pulletje van de aanhangers van Piketty, die vooral gepikeerd lijken over het feit dat ze (a) straks veel langer moeten doorwerken dan hun ouders, (b) op het verkeerde moment een veel te duur huis hebben gekocht of (c) te laat zijn begonnen met sparen en aflossen. In de kern gaat het niet om een kloof tussen arm en rijk, maar om kinnesinne. Er is geen echte scheefgroei, er zijn alleen steeds meer scheve gezichten.

Ongemakkelijke waarheid
Dát is de ongemakkelijke waarheid: we willen niet sparen omdat we veel waarde hechten aan status en 'leuke dingen', maar we willen aan het einde van de rit natuurlijk wel net zoveel spaargeld hebben als de overburen. Dat we depressief zouden worden van die ongelijkheid komt dan ook vooral doordat mensen zich tot vervelens toe met elkaar vergelijken en zich meteen verongelijkt gaan gedragen als ze menen dat er sprake is van een misstand.

Het is volgens mij de taak van journalisten om dit soort onderzoeksrapporten kritisch te beoordelen, niet om rekenvoorbeelden klakkeloos over te nemen en selectief te shoppen.

In het WRR-rapport viel ook te lezen dat een kostwinner met 3.000 euro bruto per maand onevenredig veel meer belasting betaalt dan tweeverdieners die dat bedrag samen verdienen. Die conclusie was echter vrijwel nergens terug te vinden in de media, terwijl ik dat veel schrijnender en schever vind dan het feit dat Johan Derksen miljonair is of dat Afrojack zich al op zijn 25ste zijn eerste privévliegtuig kon permitteren.

Gerhard Hormann is politicoloog en auteur van Het Nieuwe Nietsdoen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden