ColumnRené Cuperus

Het Europees project moet opnieuw worden verenigd en verzoend met grote delen van de Europese bevolking

Wie het slagveld van Europa overziet, kan niet anders vaststellen dan dat het Europese integratiemodel keihard op zijn grenzen is gestoten. An ever closer Union, steeds verdere centralisatie met eenheidsrecepten vanuit Brussel: dat lijkt niet langer de toekomst. Een federale superstaat? Vergeet het maar. Verenigde Staten van Europa? Verder weg dan ooit. In welke windrichting je ook kijkt  Oost-Europa, Zuid-Europa of West-Europa: we zien eerder desintegratie dan verdere integratie. Oost-Europese landen, met hun postcommunistische trauma, willen zich niet voegen naar het Brussels eenheidsregime en rebelleren openlijk. In Zuid-Europa is het lidstaat Italië dat steeds verder van kern-Europa afdrijft, en staan de westerse Balkan-landen klaar om meer heterogeniteit aan Europa toe te voegen. In West-Europa beleven we het drama van de Brexit. In welk deel van Europa je je ook bevindt, de EU verwijdert zich van zijn eenheidskoers. Het dreigt zelfs in zijn bestanddelen uiteen te vallen.

Sommigen maken van dit ongemak een aanbeveling. De Brusselse denktank Bruegel pleit, onder het motto One size does not fit all, opeens voor ‘gedifferentieerde Europese integratie’. Ook onze eigen regeringsdenktank WRR hield onlangs een pleidooi voor variatie in de Europese samenwerking (O&D, 18 september). Dit schijnt me een denkrichting toe met een hoog vlucht-naar-voren-gehalte. Variatie is de probleembeschrijving van wat zich momenteel in Europa voordoet, maar kan toch niet de oplossing daarvoor zijn?

Variatie lijkt me zelfs een mega-zwaktebod. Het tegenovergestelde is eerder wat we nodig hebben: een nieuwe hereniging van Europa.

Re-uniting Europe! En wel in dubbel opzicht: het Europees project moet opnieuw worden verenigd en verzoend met grote delen van de Europese bevolking. En Europa moet zich herenigen vanwege de enorme geopolitieke druk die er op haar wordt uitgeoefend. Door China, Rusland en Trumps Amerika.

De opstand van het nationaal populisme heeft wel degelijk ook de Europese Unie zoals die nu fungeert op de korrel. Eurocrisis en vluchtelingencrisis hebben een al langer bestaand lauw sentiment voor technocratisch eliteproject Europa doen verkillen. In elke Europese lidstaat tikt een kleine Brexit-tijdbom. Die kan alleen onschadelijk worden gemaakt als de EU daadwerkelijk meer sociaaleconomische bescherming en culturele zekerheid biedt in een wanordelijke wereld.

Minder variatie, maar juist meer eenheid is ook gevraagd om geostrategische redenen. Europa kan zich geen verwijdering tussen Oost en West, Noord en Zuid veroorloven, wil het geen speelbal worden van de grote assertieve en autoritaire machten. De EU laat zich al veel te veel uit elkaar spelen, met als meest beruchte voorbeeld de 16+1 samenwerking tussen China en Centraal-Europa.

Wil Europa soeverein blijven in de globale wereldorde, dan moet het over schaduwen heen springen. Zo is meerderheidsbesluitvorming in het buitenlandbeleid noodzakelijk, zodat een veto van Malta of Cyprus de EU niet kan verlammen. En Trump heeft gelijk op defensievlak: Europa moet eindelijk eens een volwaardiger bijdrage aan de Navo leveren en zichzelf leren verdedigen.

Maar de clou is deze: het mandaat voor externe ‘Europese soevereiniteit’ in een steeds vijandiger wereld kan alleen verdiend worden door meer respect voor nationale (rest-)soevereiniteit en democratie. Wat nodig is, is een Europees dubbelgezicht: sterk naar buiten, mild naar binnen. Dat gaat geld kosten. Geopolitiek dwingt een minder rigide Europees financieel beleid af. De Balkan, Griekenland en Oost-Europa moeten worden uitgekocht van Chinese invloeden. Global player zijn gaat nooit op een koopje.

Bij de Brexit gaat dit helemaal fout. Hoezo sterk naar buiten, mild naar binnen? Het Verenigd Koninkrijk hebben we hard nodig voor de geopolitieke weerbaarheid van Europa. Dat Veiligheidsraadslid beschikt over een serieus leger. En het VK heeft Europa Hitler-vrij helpen maken. Juist dat land wordt nu door Brusselse technocraten als een willekeurig ‘derde land’ vernederd. Brexit wordt heus op de blaren zitten voor de Britten, maar naast de interne markt is er ook nog de externe geopolitieke werkelijkheid.

Brexit-onderhandelaar Barnier zou een vleugje Kissinger toegediend moeten krijgen. Europa kan zich geen strafexpeditie tegen de Britten veroorloven. Daarvoor wordt de geopolitieke soep vandaag te heet gegeten met een Trump, Xi of Poetin.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden