Opinie

Het einde van het Einde van de Geschiedenis is aangebroken

Tegen Poetin, Erdogan en de IS-fundamentalisten moet een overtuigend intellectueel weerwoord worden geformuleerd. Dat gaat gebeuren op Jalta.nl.

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld epa

Het Einde van de Geschiedenis, waarover begin jaren negentig nog hoopvol werd gespeculeerd, lijkt inmiddels weer voorbij. In zekere zin zijn we daarmee terug bij Jalta. Op de Conferentie van Jalta van 1945 werd de geopolitieke realiteit voor bijna een halve eeuw vastgelegd. Europa werd in invloeds-sferen verdeeld: het Westen bleef bevrijd, Oost-Europa bleef bezet.

President Roosevelt werd later uitverkoop verweten. Hij zou Stalin hebben gepaaid met oorlogsbuit, in ruil voor oppervlakkige intentieverklaringen die al dode letters waren nog voordat de inkt droog was. Nauwkeuriger is dat Stalin maximaal gebruik maakte van het optimisme van de president.

Het is een fout die wij niet willen herhalen. Wij willen funderen en verdedigen wat we onder geen beding mogen weggeven: onze vrijheden en onze idealen. Het besef dat de periode van het Einde van de Geschiedenis voorbij is, leeft breder. In zijn recente Schoo-lezing merkte minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans bijvoorbeeld op dat 'wie naar de wereld van vandaag kijkt moeilijk om de vaststelling heen kan dat de werkelijkheid dichter bij Huntington dan bij Fukuyama is uitgekomen'. Van een letterlijke botsing der beschavingen zoals Huntington die voorzag, is vooralsnog geen sprake, daarvoor is het Westen militair nog altijd te machtig.

Maar van het door Fukuyama gedroomde wereldwijde eenrichtingsverkeer richting liberale democratie is evenmin sprake. De grenzen van de EU lijken de grenzen van het liberaal-democratische ideaal te worden. Als er al druk wordt uitgeoefend op die grenzen dan is het van buitenaf, vanuit de periferie richting Europa.

De oorzaken van deze druk zoekt Timmermans vooral in verlangen naar westerse verworvenheden: 'De terroristen uit de Sahel, of uit Syrië en Irak haten de manier waarop we in Europa leven, omdat onze manier van leven zoveel meer te bieden heeft.' Dat lijkt ons een vergissing. Het oude ideologische conflict tussen kapitalisme en communisme kon nog worden verklaard als een strijd om de hoogste levensstandaarden. De huidige conflicten hebben met welvaart niets te maken.

Het Rusland van Poetin is in materieel opzicht onvergelijkbaar meer welvarend dan de Sovjet-Unie van Stalin. Turkije is onder Erdogan uitgegroeid tot het economisch wonder van het Middellandse Zeegebied. Zelfs IS kan voor de onderworpen bevolking in Irak en Syrië dankzij illegale oliehandel fatsoenlijke publieke diensten garanderen. Ook laat de overvloedige stroom aan tweets en YouTubevideo's zien dat aan toegang tot moderne communicatiemiddelen geen gebrek is. De boodschap die ze uitzenden via hun smartphones is echter onverholen anti-liberaal.

Poetin, Erdogan en de koppensnellers van IS hebben onderling weinig gemeen. Ze zijn er echter wel allemaal van overtuigd dat hun samenlevingsideaal superieur is aan het onze. Het Westen is in hun ogen zwak, moreel decadent en daardoor uiteindelijk ten dode opgeschreven.

Op dit punt zag Fukuyama het scherper dan Timmermans. Aan het eind van zijn boek Het Einde van de Geschiedenis en de Laatste Mens introduceerde hij een alternatief voor het Einde van de Geschiedenis. Hij vergelijkt daar de wereldgemeenschap met een groep huifkarren die overduidelijk in liberaal-democratische richting trekt. Toch is het niet onmogelijk, schrijft hij, 'dat sommige passagiers bij het bereiken van de eindbestemming de omgeving eens bestuderen, die als ontoereikend verwerpen en vervolgens gewoon verder trekken'. Zo gebeurde het in Rusland, Turkije en het Midden-Oosten. Zo gebeurt het ook in sommige buitenwijken van onze grote steden, waar radicaal-islamitische jongeren ondanks alle evidente voordelen toch onze vrijheid en welvaart verwerpen.

De geschiedenis herhaalt zich nooit. Van een eenvoudige herhaling van de Koude Oorlog is geen sprake. Het nieuwe conflict tussen West en Oost gaat niet om inkomen maar om waarden. Het is, net als het vorige conflict, een strijd die we niet uit de weg mogen gaan en die we al helemaal niet mogen verliezen. De uitdagingen van nu vragen om een krachtige voorwaartse verdediging van onze idealen - zowel in eigen land als daarbuiten. Niet noodzakelijk met wapens (al mag dat nooit worden uitgesloten), wel met ideeën.

Tegen het dictatoriale sofisme van Poetin en Erdogan en de openlijke minachting van de fundamentalisten moet een overtuigend intellectueel weerwoord worden geformuleerd. Wie wij West-Europeanen zijn, wat wij doen en zeker ook wat wij laten: dat verhaal schrijven wij zelf.

Vanaf vandaag gaan wij dat doen op een nieuwe opiniesite: Jalta.nl. Met prominente opinieschrijvers als Frits Bolkestein, Thierry Baudet, Nausicaa Marbe, Bart Jan Spruyt, Jonathan van het Reve en Hafid Bouazza.

Joshua Livestro is hoofdredacteur en Annabel Nanninga is adjuncthoofdredacteur van de nieuwe opiniesite Jalta.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden