VerslaggeverscolumnToine Heijmans in Gendringen

Het einde van de bijstand: deze gemeente stelt vertrouwen boven bureaucratie

De bijstand is zo’n onderwerp dat stil in een hoekje ligt te schuilen in de hoop dat het niet wordt opgemerkt, zeker niet door politici in campagnestand. Ooit bedoeld als volwassen blijk van solidariteit, is het een etiket geworden van onwil en disfunctioneren: krijg je geld van ons dan moet je minstens ‘iets nuttigs doen voor de medemens’, zei Klaas Dijkhoff daarover namens de VVD.

Voor-wat-hoort-wat heet hier ‘wederkerigheid’ – het woord is lomper dan het lijkt. De grootste partij van Nederland spiegelt zich aan het zakenleven dat ze vertegenwoordigt: jij iets, ik iets en als het misgaat heb je niet goed opgelet, jammer.

Om zelf de handen vrij te houden, schuift de landelijke overheid de bijstand af naar de gemeenten: daar mogen ze het varkentje wassen ook al zijn ze door diezelfde landelijke politici in de rode cijfers gejaagd met andere mooie grote plannen omtrent het ‘sociaal domein’.

En nu jaagt een nieuwe crisis duizenden de bijstand in, terwijl de uitstroom daalt.

Dordrecht: ambtenaren posten in een auto om bijstandsfraude op te sporen.Beeld Marcel van den Bergh / Volkskrant

Tegen het oprukkende cynisme zoek ik Anita Nibbelink en Bert Kuster op van de gemeente Oude IJsselstreek, waar ze enthousiast het einde van de bijstand vieren. In plaats van een uitkering krijgen degenen die het nodig hebben een arbeidsovereenkomst met de gemeente – hoe en wat precies, en of het wel mag van het ministerie, moet nog blijken. Mijn verdenking dat het om een slimme vorm van voor-wat-hoort-wat gaat verdwijnt als Anita (projectleider) en Bert (wethouder) opgetogen uitleggen wat de bedoeling is: mensen weer als mensen zien, niet als data voor de bureaucratie, laat staan als de ‘profiteurs’ waar ze voor gehouden worden. Anita: ‘Een uitkering is je hand ophouden, dat is eenrichtingsverkeer.’ Bert: ‘Bij een arbeidsovereenkomst heb je allebei rechten en plichten, dat is gelijkwaardiger’.

Arbeid blijkt een breed begrip: dat kan bij een bedrijf, bij de gemeente, als vrijwilliger, ‘al is het maar een uurtje per week’, zegt Bert, ‘almaar thuis zitten is denk ik voor niemand goed’. Een opleiding volgen mag ook.

Maar dat is niet het belangrijkste.

Bert kent mensen die acht jaar in de bijstand zitten en al die tijd drie keer contact hadden met de sociale dienst, ‘dat werkt dus niet’. Nu zoeken ambtenaren de mensen thuis op voor een persoonlijk gesprek, ‘en vragen we hoe het gaat, wat ze gelukkig maakt. Om te weten hoe je een situatie kunt verbeteren, moet je toch het probleem kennen’.

Anita Nibbelink en Bert Kuster.Beeld Toine Heijmans

Het is in de Achterhoek: Gendringen, Terborg, Ulft – 40 duizend mensen van wie 600 in de bijstand, de helft in ‘fase 3’: langdurig. Ze komen van ver, de gemeente werkte tot voor kort met Laborijn, een gemeenschappelijke sociale dienst waarvan de werkzaamheden hun weerslag kregen in een snoeihard rapport van Berenschot: vooral bezig met zichzelf, geen oog voor klachten, onaangekondigde controlebezoeken ’s ochtends vroeg aan huis waarbij de onderbroekenla werd doorgevlooid. Dit na een eerdere geschiedenis waarin werklozen heel wederkerig kunstbloemen moesten vouwen in een fabriekshal, voor gratis.

Nu begint de gemeente haar eigen uitkeringsorganisatie. Die heeft geen controleurs maar consulenten, ‘rotte appels zijn er altijd’, zegt Bert, ‘die moet je niet als maat der dingen nemen. De basis is vertrouwen’.

Kwestie van lef hebben, zeggen Bert en Anita en hun enthousiasme spat opnieuw van tafel. Ook de Jeugdzorg en de WMO pakken ze anders aan en dat betaalt zich uit. Bert: ‘Je kunt wel op bibliotheken en gymzalen bezuinigen, maar dat komt als een boemerang weer terug’.

Anita: ‘We noemen het hier een beweging. Het draait allemaal om de manier waarop je mensen benadert.’

Capelle aan den IJssel: bijstandsgerechtigden werken in de kringloopwinkel.Beeld Marcel van den Bergh / Volkskrant

Stoppen met de bijstand – ze weten dat het op bezwaren stuit, wellicht ook bij de VVD-staatssecretaris, die koel en zuinigjes reageerde op de resultaten van een onderzoek naar bijstandsexperimenten in andere gemeenten. Wederkerigheid is in de mode: Deventer heeft een tekort aan thuiszorgpersoneel, oplossing van VVD-raadslid Roderic Rosenkamp: ‘met een beetje gezonde dwang’ mensen in de bijstand mobiliseren. Die kunnen best steunkousen aantrekken en ‘een babbeltje maken’ – een uitspraak waarmee hij duidelijk maakte geen idee te hebben van het thuiszorgwerk, noch van langdurig werklozen, waaronder de groep die van regeringswege niet meer mag werken in een sociale werkplaats. Voor-wat-hoort-wat: het klinkt zo logisch.

Maar mocht het plan van Oude IJsselstreek stuiten op wetten of praktische bezwaren, dan nog gaan ze het anders doen. Met alle driehonderd langdurig werklozen is al gesproken en als het nodig is doet de wethouder dat zelf. Anita: ‘Mensen denken soms zó van zichzelf dat ze weinig kunnen. Praat met ze als gelijke – dat helpt al enorm.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden