Opinie

Het Duitse vluchtelingendebat komt op stoom

Twee Duitse hoofdcommentaren over het vluchtelingenvraagstuk.

Beeld anp

Met de komst van naar verwachting een miljoen asielzoekers dit jaar, is het vluchtelingenvraagstuk een centrale politieke kwestie in Duitsland geworden.

Recente opiniepeilingen lijken het warme welkom voor vluchtelingen dat bondskanselier Angela Merkel enkele weken geleden in het openbaar bood, deels te logenstraffen. Steeds meer politici roepen op tot beperkende maatregelen. Wat te doen? Twee verschillende antwoorden hierop worden gegeven in de (vertaalde en ingekorte) hoofdcommentaren van twee verschillende Duitse kranten - van Heribert Prantl voor Suddeutsche Zeitung ('Angst vor Merkels Courage") en van Berthold Kohler voor Franfurter Allgemeine Zeitung ("Wollt ihr das?").

"Angst voor Merkels moed"

uit: Suddeutsche Zeitung.

"Hulp in een noodsituatie heet noodhulp. Duitsland heeft de afgelopen weken zoveel noodhulp geleverd dat veel politici, gemotiveerd door opiniepeilingen, geloven dat het tijd is voor een paradigmaverandering: weg van de noodhulp aan vluchtelingen, tijd voor zelfverdediging tegen hen.

De in eerste lezing aangenomen nieuwe asielwet was het startschot voor een serie oproepen tot zelfverdediging. De CSU liep voorop, vele anderen volgden: Thomas de Maizière, Thomas Oppermann, Sigmar Gabriel, Malu Dreyer - de Grote Coalitie is bang voor de moed van de bondskanselier, en bang voor de haar kiezers. Die angst is alleen gerechtvaardigd als de grote coalitie een tussen grote hulpvaardigheid en benauwdheid laverende samenleving nog onzekerder maakt. De innerlijke kracht van de samenleving groeit alleen als er een slimme maatschappelijke sturing van migratie is. Afweer is geen sturing, het is de oude reflex.

Voor haar welkomsgebaar is kanselier Merkel in opiniepeilingen afgestraft. Velen willen geen vluchtelingen meer opnemen, laat daarover geen misverstand bestaan. Het klassieke Romeinse recht kent een beginsel dat de vluchtelingen-afweer-politici lijkt bij te staan: "Ultra posse nemo obligatur". Dat betekent: Boven je kunnen ben je tot niets verplicht; niemand hoeft meer te presteren, dan hij kan. Dat klinkt alsof degenen die strenge maatregelen eisen, het eeuwige recht aan hun zijde hebben.

Maar dat hebben ze niet. Dat ze niet allemaal gelijk kunnen hebben, bewijst al de verscheidenheid van hun eisen: sommigen willen de buitengrenzen afgrendelen en tegelijk de grenscontroles binnen de EU weer permanent invoeren; anderen willen een bovengrens vaststellen voor aantallen vluchtelingen; weer anderen willen het Duitse asielrecht afschaffen, hoewel dat volgens Art.19, lid 2 van de Grondwet verboden is. Daar staat: 'In geen geval mag een grondrecht in zijn essentie worden aangetast.'

Zeker: niemand kan worden verplicht meer te doen dan hij kan. Maar dat 'kunnen' moet niet worden onderschat. Je moet niet te snel zeggen dat iets 'onmogelijk' is. 'Nood leert bidden', heette dat vroeger. Nood leert ook helpen, als men tenminste niet begint te bibberen in het aangezicht van de omvang van de nood. Het is onmogelijk een absolute grens voor de opname van vluchtelingen te trekken. De opnamecapaciteit van een land is afhankelijk van zijn politieke, economische en maatschappelijke spankracht. Onverdraagzaamheid wordt snel bereikt als sociale rechten worden ingeperkt om de kosten voor integratie te betalen. De grote aantallen vluchtelingen die al gekomen zijn en nog zullen komen, stellen de politiek en de samenleving voor uitdagingen die met de ervaringen tot nu toe niet te bolwerken zijn. Ons binnenlands en buitenlands beleid zullen nieuwe ervaringen moeten leren opdoen."

Heribert Prantl

"Wollt ihr das?"

Uit: Frankfurter Allgemeine Zeitung

"Nog altijd vraagt men zich af waarom bondskanselier Merkel Joachim Gauck in 2010 niet als bondspresident wilde. Er is de theorie dat Gauck te onafhankelijk zou zijn en de kanselier zou kunnen overschaduwen. Gauck is ook in het hoogste ambt een vrijdenker gebleven. Hij heeft uit eigen ervaring iets te zeggen, en kan dat goed overbrengen. Zijn verleden als dominee klinkt door, maar alleen in de toon. Met het linkse Gutmenschtum dat je in evangelische kringen aantreft, heeft hij weinig aanknopingspunten. Hij kan burgers in alle politieke klassen het gevoel geven dat hij begrijpt wat ze bezighoudt en respecteert wat hun wensen en zorgen zijn.

Het jongste voorbeeld daarvan is de rede die hij in Frankfurt hield over de Duitse hereniging - en over de nog grotere uitdaging uit deze tijd, het vluchtelingenvraagstuk. Het was een pleidooi voor het 'grote hart', maar hij zei ook dingen die vanzelfsprekend zijn, maar die SPD- en CDU-politici alleen onder druk van de partijbasis of van het CSU zeggen: de mogelijkheden van Duitsland zijn beperkt. Het kan alleen een zeker toevluchtsoord voor vervolgden blijven, als het niet wordt overspoeld door golven migranten.

Ook Merkel weet dat. Zij heeft dat ook uitgesproken, maar haar beperkingen vond je alleen terug in de kleine lettertjes. In de communicatie beging ze in de vluchtelingencrisis fouten waarop ze tot dan toe nooit betrapt was. Haar uitspraak 'Wir schaffen das', die ze (want hoe zou ze zich hiervan kunnen distantiëren) bijna trots herhaalt, kwam niet zozeer voort uit een emotionele opwelling of haar wens een ander Duitsland te willen. Het ging om binnenlands-politieke geruststelling. De burgers moesten niet een te gemakkelijke prooi worden voor rechtspopulisten vanwege hun angst voor vluchtelingenstromen.

Maar in samenspel met haar andere besluiten en gedragingen, zoals het besluit de deur open te zetten voor vluchtelingen uit Oostenrijk, de selfies met migranten en de hint van de onbegrensdheid van het asielrecht, verkeerde haar 'Wir schaffen das' in het tegendeel: de uitspraak verontrustte een groot deel van de Duitsers. Uit vele elementen groeide een groots gebaar dat de kanselier zelden tevoren zo gelukt is - al moet je in dit geval zeggen: mislukt. Het werd in binnen- en buitenland begrepen als uitnodiging aan miljoenen.

Nu stapelen zich de aanwijzingen op dat Merkel een terughoudender koers zal inslaan, als die in de praktijk te realiseren is. Gauck heeft Merkel laten zien hoe je uit 'Wir schaffen das' een 'Wir haben verstanden' kunt maken zonder daarmee gelijk vreemdelingenhaat te bevorderen. Bij alle het gepoch over de samenbindende werking van onze waarden kan ook Gauck niet betwijfelen dat de toestroom van vreemde mensen en culturen Duitsland blijvend veranderen zal. Maar zelfs de bondspresident, die in Frankfurt weer het hoge lied van de vrijheid en de zelfbeschikking inzette dat men in dit land niet genoeg bezingen kan, heeft de Duitsers niet gevraagd: wilt u dat?"

Berthold Kohler

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden