ColumnMartin Sommer

Het D66-ideaal was altijd macht voor de hogere burgerij, niet volksinvloed

null Beeld

Hans van Mierlo zou tegen de kabinetsformatie hebben opgezien. Hij vond de formatie het dieptepunt van het Nederlandse bestel, las ik in de biografie Een wonderbaarlijk politicus van Hubert Smeets. De formatie was hét voorbeeld van de achterkamertjespolitiek van de zuilen, die onderling kwartetten om de macht. Geen wonder dat Van Mierlo in de aanloop naar paars in 1994 ruzie kreeg met koningin Beatrix. Intussen doet de koning niet meer mee, mede dankzij D66. De achterkamertjespolitiek en de formatie als zwarte doos zijn gebleven.

De ambitie van D66-oprichter Van Mierlo was ‘kanalen graven naar de macht’ en het regenteske stelsel opblazen. Meer democratie was daarbij een middel, niet het doel. Dat blijkt ook uit de opstelling van die andere oprichter en ‘het brein’ van de partij, Hans Gruyters. Die had een uitgesproken hekel aan de versteende elite uit de jaren vijftig. Volksinvloed, en meer in het algemeen bemoeienis van beperktere geesten dan hijzelf, interesseerde hem minder. Later als burgemeester van Lelystad was het zijn sport om raadsvergaderingen zo kort mogelijk te houden. Het record was acht minuten.

De inzet van D66 was de moderne, ontzuilde burgerij een stem te geven. Lange tijd ging het over de democratisering als de kroonjuwelen, tot Pechtold ze opborg in het schuurtje. Maar het wezen is altijd de macht zelf geweest, en de deelname daaraan door de hogere burgerij, tegen het paternalisme van de zuilen. Dat is met de overwinning van Sigrid Kaag beklonken. D66 is de grootste partij op de departementen en in de grote steden. Net als Pechtold ziet Sigrid Kaag zichzelf vooral als antipopulist. D66 moet pragmatisch besturen, de juiste dingen doen, niet volgen maar leiden.

Hans van Mierlo vond de formatie het dieptepunt van het Nederlandse bestel. Beeld Joost van den Broek
Hans van Mierlo vond de formatie het dieptepunt van het Nederlandse bestel.Beeld Joost van den Broek

De zwakte van de partij was van meet af aan het gebrek aan ideologisch profiel. Er was weinig belangstelling voor de sociale economie. Van Mierlo zocht naar wat hij zelf ‘een nieuwe antithese’ noemde, dus niet arbeid tegen kapitaal zoals bij links, of vóór dan wel tegen de Franse Revolutie. Van Mierlo noemde zijn eigen antithese progressief versus conservatief; de tegenstander was wel duidelijk, maar in de mist bleef intussen wat precies een progressieve koers inhield.

Tot begin jaren zeventig de oplossing als een geschenk uit de hemel kwam. Dat was het Rapport van de Club van Rome, met een radicale boodschap. Grenzen aan de groei klinkt alsof het vandaag is geschreven. ‘Een toekomst bedreigd door vernietigingswapens, een toenemende kloof tussen arme en rijke landen, gevaar van milieurampen door groei van de bevolking en industriële productie op een ‘eindige’ aarde.’ Er moest niets minder dan een andere wereldorde komen, en meteen daarop volgde de vraag of ons bestuurlijke bestel wel tegen dit probleem was opgewassen.

Net als Alexander Pechtold ziet Sigrid Kaag zichzelf vooral als antipopulist. D66 moet pragmatisch besturen, de juiste dingen doen, niet volgen maar leiden. Beeld ANP
Net als Alexander Pechtold ziet Sigrid Kaag zichzelf vooral als antipopulist. D66 moet pragmatisch besturen, de juiste dingen doen, niet volgen maar leiden.Beeld ANP

Het milieuvraagstuk oversteeg de oude tegenstelling tussen links en rechts, wat D66 paste als een handschoen. Dat gold evenzeer voor de opvatting dat het milieu, en later het klimaat, niet aan de grillen van de volksgunst kon worden overgelaten. De verstandigsten, the best and the brightest, moesten het roer stevig in handen houden.

Vandaar de logica van het tweede D66-thema, dat er later bij kwam. Onderwijs, onderwijs, onderwijs. Vanouds hoorde onderwijs bij de idealen van de sociaal-democratie, als voertuig van collectieve verheffing. Het onderwijsideaal van D66 was anders, namelijk individuele ontplooiing. PvdA-minister van Onderwijs Van Kemenade moest niets hebben ‘van die zelfontplooierij’. Maar ook de Partij van de Arbeid ging in de paarse jaren die kant op. Rode veren werden afgeschud, het sleutelwoord van paars werd meritocratie, dat wil zeggen eerlijke concurrentie op grond van kennis en kunde. Gelijke kansen, jazeker, maar je moest ze zelf grijpen.

D66 moet pragmatisch besturen, de juiste dingen doen, niet volgen maar leiden, vindt Sigrid Kaag. Beeld ANP
D66 moet pragmatisch besturen, de juiste dingen doen, niet volgen maar leiden, vindt Sigrid Kaag.Beeld ANP

Zo is het voor D66 gebleven. Onderwijs is nog altijd het middel tegen alle kwalen. Miljarden gingen er al heen terwijl het onderwijspeil gelijktijdig schrikbarend daalde. Niemand in de partij die twijfelde aan het medicijn, ofschoon het meritocratische ideaal intussen danig onder vuur ligt. Niet alleen zit een hogere opleiding er niet voor iedereen in. Maar ook blijkt de ruimte aan de top beperkt. De sociale stijging is drastisch afgenomen en de hoger opgeleiden blijken goed in staat om de ladder op te trekken en verworven posities door te geven aan hun eigen kinderen. De afgelopen decennia is een nieuwe opleidings- en bestuursoligarchie ontstaan die veel wegheeft van de standen van vroeger, inclusief paternalisme. De meritocratie bleek een valse vlag en een gebroken belofte.

Zo heeft de nieuwe antithese van Van Mierlo deze verkiezingen vorm gekregen, zij het niet zoals hij haar bedoelde. Het ziet er voorlopig niet naar uit dat de oude ideologische zuilen van christen- en sociaal-democratie zullen opkrabbelen. De geslaagde burgers van de VVD en de hogere burgers van D66 maken de dienst uit. Zij zijn de kinderen van de individualisering, niet gebonden aan kerk of andere ketenen, meritocratisch van inslag: mijn succes heb ik aan mijzelf te danken, jammer van jouw mislukking. De verliezers van die wedstrijd vinden we bij Wilders en Baudet. Verongelijkt, perifeer, broeiend. Maar ze zijn allerminst verdwenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden