Opinie Verenigde naties

Herstel de rol van de Verenigde Naties op het wereldtoneel

Waar zijn de VN bij de oplopende spanning in de Straat van Hormuz? Ze wordt beschimpt en is uit de mode, maar we kunnen niet zonder de enige neutrale wereldorganisatie, betoogt Wim Bossema.

Een Amerikaans vliegdekschip in de Straat van Hormuz. Beeld AP

Hoe vaak heeft u dit jaar al wat gelezen over de Verenigde Naties? Over verhitte debatten in de Veiligheidsraad bij internationale conflicten en crises ergens in de wereld? Bij de oplopende spanning rond de Straat van Hormuz moet je in de berichtgeving zoeken naar het bijrolletje van de VN: de Britse minister van Buitenlandse Zaken Jeremy Hunt deed zijn officiële beklag over het interen en opbrengen van een Britse tanker door de Iraanse Revolutionaire Garde bij de Europese Unie en ook de Veiligheidsraad. Eigenlijk had hij wat anders aan zijn hoofd, want in deze week werd hij verslagen door Boris Johnson in de broederstrijd om premier May op te mogen volgen. Het is toch vreemd om de enige wereldorganisatie tegenwoordig te zien in een figurantenrol.

Waar is de tijd gebleven waarin de Amerikaanse buitenlandminister Colin Powell de aandacht van de hele wereld op zich wist gevestigd toen hij (later rammelend gebleken) bewijsmateriaal presenteerde bij de VN, als prelude op de Amerikaanse invasie van het Irak van Saddam Hussein? Weet u nog hoe groot het aanzien was van VN-secretaris-generaal Kofi Annan, in zijn tijd alleen overtroffen door Nelson Mandela? Daar steekt de bekendheid van de huidige VN-chef bleek bij af. Het is António Guterres, een Portugese oud-premier.

Minachting Trump

De marginale rol van de VN heeft natuurlijk veel te maken met de minachtende houding tegenover de wereldorganisatie van Donald Trump. Precies het tegenovergestelde, met opzet, van de ‘slappe’ houding van zijn voorganger Barack Obama, die internationaal populair was en voor wie schouderklopjes aan de VN pasten bij zijn visie van multilaterale samenwerking en hopelijk harmonie. Trump liet, eenmaal president, de VS uit het klimaatakkoord van Parijs stappen, staakte betaling aan het VN-steunfonds voor Palestijnen, keerde de culturele organisatie van de VN en de mensenrechtentak de rug toe en trok de VS eenzijdig terug uit het nucleaire akkoord met Iran, tot ontzetting van de andere partners, de EU voorop, maar ook Rusland en de VN. Het ontbreekt er nog maar aan dat Trump de VS helemaal uit de VN terugtrekt.

‘Ik zal er alles aan doen om dat te voorkomen’, zei Guterres, toen hij van The Atlantic de vraag kreeg voorgelegd of hij zoiets verwachtte. In dat interview, bijna een jaar geleden, was de sympathieke maar weinig charismatische Guterres licht wanhopig, maar helder in zijn inschatting: de Amerikaanse invloed op het wereldtoneel, de ‘soft power’, neemt snel af onder Trump. Dat is gevaarlijk vindt Guterres, want ‘voor de meeste problemen bestaat er geen manier om ze op te lossen zonder Amerika’. De klimaatverandering ziet hij als de grootste bedreiging voor de wereld, en die kan alleen in multilateraal verband worden bestreden, met de VS erbij. ‘We leven in een chaotische wereld’, zei Guterres tegen Uri Friedman van The Atlantic, waarin ‘straffeloosheid en onvoorspelbaarheid het spel bepalen’.

De VN kunnen veel minder makkelijk optreden als scheidsrechter, bemiddelaar en vredeshandhaver omdat de grootmachten hun steun ontzeggen, stelde hij vast. Als alternatief voor de VN is een ‘multipolar situation’ ontstaan: een paar grote spelers – de VS, China, Rusland, de EU, India – domineren de internationale betrekkingen. ‘Waarschijnlijk wel goed’, zei Guterres, maar ‘het is een illusie te denken dat multipolariteit problemen van vrede en veiligheid kan oplossen’.

Luchtspiegeling

Natuurlijk, de VN hebben het inboeten aan gezag ook aan zichzelf te wijten. Hoe hoger de verwachtingen over de vredesmissies waren, des te dieper de val. In de harde praktijk bleek het beeld uit de jaren negentig van nobele vredestichters, neutraal en multinationaal, een luchtspiegeling. De omslag begon al met de val van Srebrenica in juli 1995 en de machteloze rol van Dutchbat daarbij – afgelopen week nog pijnlijk opnieuw belicht door de uitspraak van de Hoge Raad. Nieuws over vredesmissies is nieuws over excessen geworden; de schandalen als die rond verkrachtingen in Haïti bepalen het imago. De slinger slaat nu volkomen naar de andere kant door: van de Verenigde Naties valt niets te verwachten.

Dat is niet terecht. De organisaties van de VN doen veel meer dan vredesmissies. Er was het afgelopen half jaar wel een gestage stroom nieuwsberichten naar aanleiding van onderzoeksrapporten, waarschuwingen, en statistieken van allerlei VN-instellingen. Zo was het aan de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om vast te stellen op welk moment de ebola-uitbraak in Congo een epidemie werd en met een plan van aanpak te komen. En de ‘crisis bij de vredesmissies’ hoeft niet per se tot hun einde te leiden, betoogde onderzoeker Séverine Autesserre onlangs in Foreign Affairs. Ze lossen geen oorlogen op, maar over het algemeen is hun effect positief.

Bij de VN-missies zijn in veertien landen 78 duizend militairen en 25 duizend burgermedewerkers actief, en in de meeste gevallen zijn de VN’ers ‘de enigen die de bevolking kunnen beschermen tegen mishandelingen door regeringslegers en rebellengroepen’. Haar remedies om de ‘gebroken’ VN-missies te herstellen liggen voor de hand: sluit ze beter aan op de ideeën en wensen van de bevolking in de regio en stop met het toewerken naar verkiezingen om daarna snel weg te wezen. Haar belangrijkste argument voor herstel: er bestaat geen alternatief.

Vraag het de Syriërs

Dat klinkt misschien als een dooddoener, maar het wordt toch hoog tijd die weinig inspirerende vaststelling weer serieus te nemen. Simon Tisdall van The Guardian stelde de kwestie onlangs zo: wie denkt dat we wel zonder de VN kunnen en dat het vrije spel van de grootmachten conflicten beheersbaar maken, moet die gedachte maar eens voorleggen aan de Syriërs. Of aan de slachtoffers in Libië, of in Jemen, in al die ‘uitzichtloze, meestal vermijdbare oorlogen en conflicten’, volgens Tisdall. Ze worden aan hun lot over gelaten omdat ‘multilateralisme uit de mode is’. ‘De tegengestelde trend – naar onverantwoorde concurrentie tussen grootmachten – wint overal aan kracht, en mensen sterven als gevolg daarvan.’

Iran dreigt nu de nieuwe conflictzone te worden. Als er al gepatrouilleerd moet worden in de Straat van Hormuz, kan dat alleen neutraal met een mandaat van de Veiligheidsraad en onder VN-vlag. Nederland moet niet zomaar een fregat leveren aan een of andere Amerikaanse operatie, zei oud-secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer al in Nieuwsuur, dan lopen we aan de leiband van Trump.

Nederland, met zijn rijke traditie als pleitbezorger van de VN, zou dat Amerikaanse verzoek moeten aangrijpen voor het begin van een campagne om de zwaar beschadigde rol van de Verenigde Naties nieuw leven in te blazen.

Wim Bossema is redacteur van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden