Hermann von der Dunk: 'Op de drift tot scoren volgt het bedrog'

Het bedrog waarvan sociaal-psycholoog Diederik Stapel wordt beticht, hangt nauw samen met de tegenwoordig gepredikte marktgerichtheid van wetenschappers en de verleiding om in de media te gloriëren. Dat zegt Hermann von der Dunk, emeritus hoogleraar contemporaine geschiedenis.

© THINKSTOCK

Op 6 september bracht de Volkskrant een bericht dat 'Eenderde Europeanen' hersenziek is. Dat is nogal wat en doet de vraag rijzen of algemeen kiesrecht wel zo'n gelukkige verworvenheid was en niet zou moeten worden aangepast (een vraag die toch al af en toe kan rijzen, zelfs in een van huis uit democratische boezem).

Indrukwekkende naam
Er stonden percentages van de diverse hersenaandoeningen bij, zoals dat hoort bij een wetenschappelijke bewering, in dit geval van het European College of Neuropsychopharmacology; een indrukwekkende naam die gezag uitstraalt, alleen al door de lengte en ongemakkelijke uitspreekbaarheid. Maar zou het kloppen? We zijn er langzaamaan aan gewend dat geruchtmakende wetenschappelijke conclusies over wat dan ook na publicatie worden aangevochten, herroepen, gecorrigeerd. Daarbij komt nog dat op de weg van rapport naar krantenkop de bekende versimpeling en cosmetische inkleding plaatsvindt. Het aantal tegengesproken of weerlegde wetenschappelijke beweringen die de afgelopen decennia slagzinnen hebben gemaakt, is legio en neemt toe met zowel de gretigheid van wetenschappers om zich publiekelijk te profileren als met de algemene sensatiebehoefte.

'Zou het kloppen?' zou dan ook de automatische reactie van de burger moeten zijn bij opzienbarend nieuws uit die hoek, net zoals onze pupil automatisch samentrekt bij fel licht. Het bericht lijkt me goed nieuws voor de farmaceutische industrie, en helaas bleek in het verleden de verdenking van banden met wetenschappers niet altijd helemaal ongegrond. Vuile associaties zijn taai. Ook een integer European College moet daarop voorbereid zijn.

Toevallig meldde de krant in dezelfde week het recentelijk ontdekte bedrog van sociaal-psycholoog Diederik Stapel, dat begrijpelijkerwijs enige heisa heeft ontketend over het aanzien van zijn vak en meer algemeen van de wetenschap, en over de vraag hoe een briljante en succesvolle psycholoog dermate kon ontsporen. Een vraag die - komischer kan het nauwelijks - bij uitstek op zijn eigen terrein, bij de psychologen, thuishoort.

Komischer
Maar het kan toch nog komischer, want Stapel doceerde over professioneel ethos. Bij alle verschil doet het geval-Stapel denken aan het befaamde geval-Schwerte in de Bondsrepubliek: de voormalige SS'er Schneider, die na 1945 onder een nieuwe naam gezaghebbend germanist werd en een prachtig boek schreef over de verleiding van het nationaal-socialisme voor de intelligentsia (dus voor hem zelf). Er schuilt in de mens blijkbaar een mefistofelische drang om zijn bedrog extra te zouten, door het als een objectief verschijnsel te bestuderen en langs die camouflage-omweg de wereld tegelijkertijd, onder het mom van ervaringsdeskundige, een verkapte bekentenis te doen.

Psychologie mag zich er beter voor lenen dan andere specialismen - zoals Robbert Dijkgraaf heeft betoogd - maar bedrog in de wetenschappen, evenals plagiaat, zijn vrijwel zo oud als zijzelf. De grens tussen artsen en kwakzalvers, natuurvorsers en alchemisten, was tot ver in de achttiende eeuw bovendien uiterst poreus. Maar de verleiding om zich met vreemde veren te tooien of gegevens uit de duim te zuigen, lijkt tegenwoordig groter, omdat het prestige van de wetenschap en haar directe invloed op de maatschappij zo enorm zijn toegenomen. Ze is de enige die bij alle relativisme, agnosticisme en innerlijke desoriëntatie zekerheid lijkt te bieden.

Cijfers, statistieken, grafieken zijn de iconen van de huidige wetenschap. Wie ermee aankomt, is bij voorbaat serieus te nemen. Een andere factor is de zuigkracht van de markt, die in de strategie van de universiteiten het wetenschappelijke ethos als hinderlijk obstakel heeft opgeruimd en, zoals in bedrijven, de bestuurders in directeuren met een bedrijfsmentaliteit heeft veranderd, die de wetenschappers met het 'publish or perish' tot concurrentie opjaagt. Bestuurders en overheid hebben nu eenmaal geen andere maatstaf dan de hoeveelheid publicaties, liefst in Science of Nature als kwaliteitsgarantie.

IJdelheid
Daar komt als derde factor onze hele mediacultuur bij, die de ijdelheid bespeelt. Wie daar weet te schitteren, past zich aan de simplificatie aan. Een idiote these als 'vleeseters zijn hufters' zou als borreltafelnonsens zijn weggelachen als ze niet door vakpsychologen (waaronder prof. Roos Vonk, heel toevallig zeer vegetarisch) met poeha zou zijn gelanceerd.

In 1986 waarschuwde ik in NRC Handelsblad voor de koopmansgeest die toen de alma mater binnendrong en het wetenschappelijke ethos zou ondermijnen. Zolang voortdurend het nieuwe ethos met zijn marktgerichtheid en verwisseling van kwantiteit met kwaliteit luid wordt gepredikt, zal ook de neiging om wat te sjoemelen, die de meeste wetenschappers wel eens bespeuren, ernstige slachtoffers maken. Zeker als daar de verleiding bij komt om in de media met opzienbarende vondsten te gloriëren.

Geen enkel excuus voor bedrog, maar we kunnen de gunstige voedingsbodem bij alle ophef niet uit het oog verliezen.

Hermann von der Dunk is emeritus hoogleraar contemporaine geschiedenis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden