Opinie

'Herdenking 200 jaar koninkrijk is bizar feest'

De geschiedenis is de grote verliezer bij de festiviteiten ter gelegenheid van 200 jaar koningschap, betoogt docent Nederlandse geschiedenis Jouke Turpijn.

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima (R)Beeld afp

Het Koninkrijk der Nederlanden viert vanaf eind november zijn tweehonderdste verjaardag. Tot september 2015 worden burgers geconfronteerd met festiviteiten waarin zogenaamde verworvenheden van tweehonderd jaar Nederland centraal staan.

Het gaat een bizar feest worden. De vijf herdachte verworvenheden, te weten 'persoonlijke rechten en vrijheid', 'bestuurlijke stabiliteit', 'internationale oriëntatie', 'actief burgerschap' en 'eenheid in verscheidenheid', zijn eerder onderwerpen uit verkiezings- dan uit feestprogram-ma's. Zij zijn immers geen vaste gegevens, maar actuele politieke vraagstukken die veel over het heden en weinig over het verleden van Nederland zeggen.

Zo ging het eerder ook. Toen Nederland in 1863 vijftig jaar werd, vochten liberalen, conservatieven en antirevolutionairen elkaar de tent uit om te bepalen wie het grootste stuk van de taart kreeg: de Oranje-Nassaus of de elite die Willem in 1813 had uitgenodigd soeverein te worden.

Bij het eeuwfeest in 1913 werden kosten noch moeite gespaard om Nederland internationale bekendheid te verschaffen. Maar dit commerciële nationalisme stond haaks op de manifestaties van allerlei groepen. Katholieken en zelfbewuste vrouwen vierden het herdenkingsfeestje vooral in eigen kring. De sociaal-democraten van toen probeerden zelfs het hele feest te verstieren.

Vijftig jaar en twee Wereldoorlogen later was links Nederland wederom kritisch toen massatheatermaker Carel Briels de Slag bij Waterloo wilde naspelen. Het feest viel letterlijk in het water: slechts enkele honderden mensen kochten een kaartje voor het verregende evenement in het Nijmeegse Goffertstadion.

Nieuwe flop
Een nieuwe flop lijkt in de maak. Het nationale herdenkingscomité en zijn website hebben de laatste maanden burgers opgeroepen om mooie initiatieven te ontwikkelen, maar dat heeft weinig concreets opgeleverd. Als grassroots-methodes niet werken, komt de elite vaak zelf in actie. Maar omdat het comité weinig middelen ter beschikking heeft, is het afhankelijk van de netwerken van de leden. En laat een van die leden Albert Verlinde heten; hij heeft nu vrij spel om allerlei artiesten bij de festiviteiten in te zetten.

 
1813' is te ver opgerekt: het moet over zoveel gaan, dat het nergens over gaat

De herdenkingsavond van 30 november zal gedomineerd worden door zangers als Guus Meeuwis en Caro Emerald terwijl publiekswetenschappers Robbert Dijkgraaf en André Kuipers iets komen vertellen. Hoewel er weinig valt aan te merken op hun kunsten en kundes, hebben zij niets te maken met de herdachte verworvenheden, laat staan met 200 jaar Nederlandse geschiedenis. Een herdenking zou geen a-historisch entertainment moeten zijn.

Het verbaast niet dat dit toch gebeurt. De vijf verworvenheden zijn immers moeilijk op het ontstaansverhaal van Nederland te projecteren. Willem I had hooguit iets met bestuurlijke stabiliteit omdat zijn eigen positie er vanaf hing. De andere verworvenheden zouden in zijn ogen eerder onwenselijk dan herdenkingswaardig zijn. De betekenis van 1813 is te ver opgerekt: het moet over zoveel dingen gaan, dat het eigenlijk nergens over gaat. Nu weten de historici die aan de herdenkingsbundel De nieuwe staat meeschreven dat ook, maar het is de vraag of zij in de herdenkingskakofonie gehoord worden.

Hopelijk krijgen de koningsbiografieën wel alle aandacht die zij verdienen. De verhalen over de drie Willems, geschreven door historici Koch, Van Zanten en Van der Meulen, zijn de eerste in hun soort die op kritisch bronnenonderzoek en de besloten archieven van de koninklijke familie zijn gebaseerd. Wat zitten er nog veel zwarte plekken in die geschiedenis!

De weg naar de troon, het repressieve bestuur, de afsplitsing van België, het mysterie van de plotsklapse grondwetsherziening in 1848, de teloorgang van de monarchale macht en tal van geruchten over en karaktertrekken van de koningen zullen eindelijk in een vol en eerlijk licht staan. De Nederlandse 19de eeuw zal nooit meer hetzelfde zijn.

Veel invloed
Maar zit het herdenkingscomité wel op deze op harde en rauwe feiten gebaseerde studies te wachten? De koninklijke familie is constant aanwezig in tweehonderd jaar Nederlandse geschiedenis en heeft, net als bij voorgaande verjaardagen, veel invloed op de festiviteiten. Nogal wiedes, want de Oranje-Nassaus hebben alles aan het ont- en bestaan van het koninkrijk te danken. Het is de vraag hoeveel ruimte zij overlaten voor kritische geluiden.

Gelukkig heeft niemand een monopolie op de publieke ruimte. Het is zaak de festiviteiten de komende maanden te gebruiken om met elkaar in debat te gaan. De herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog en de slavernij laten zien dat herdenken alleen diepgang krijgt als er aandacht is voor het geleden leed. De balans van Nederland kan evengoed alleen worden opgemaakt door aandacht te besteden aan historische verliezers, mislukkingen, zwarte bladzijden, onopgeloste conflicten en de krimpende betekenis van Nederland in de wereld. Maar daarmee zullen kritische geesten zelf moeten komen; het herdenkingscomité kan dat nooit alleen.

Jouke Turpijn is docent Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam.

 
De koninklijke familie is constant aanwezig in tweehonderd jaar Nederlandse geschiedenis en heeft, net als bij voorgaande verjaardagen, veel invloed op de festiviteiten
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden