Het jaar van de hoofdredacteurPieter Klok

Helaas blijkt steeds vaker dat de overheid de waarheid niet dient

NOS-verslaggever Edwin van de Berg kreeg deze week tijdens een live-uitzending stickers met de tekst ‘NOS = Fake News’ op zijn jas geplakt. De Leeuwarder Courant kreeg ook een paar tractoren op bezoek. Veel boeren herkennen zich niet in het beeld dat de media van hen schetsen en hebben het gevoel dat overheid, RIVM en media een kongsi hebben gesloten om hen van de aardbol te vagen.  

Het gevecht om de waarheid werd feller het afgelopen jaar. Steeds meer partijen lijken in hun geheel eigen werkelijkheid te leven en zich steeds minder te herkennen in de werkelijkheid van een ander. Dat is zorgelijk. 

‘Democratie gaat over de wil om een gedeelde werkelijkheid te construeren’,  schreef socioloog Dick Pels onlangs in De Groene Amsterdammer. Een medium als het onze kan daarin een belangrijke rol spelen. In de eerste plaats door ruimte te bieden aan een open debat zonder taboes. Maar daarmee zijn we er nog niet, want zoals Pels het formuleert: ‘Het systeem kan niet functioneren zonder burgers die een ethiek van matiging (van inwendige checks and balances) omarmen.’ Er moet een zekere bereidheid zijn om – nadat we eerst hartgrondig van mening hebben verschild –  het uiteindelijk eens te worden. 

En juist die bereidheid is tanende, ook bij de partij die hierin het goede voorbeeld zou moeten geven: de overheid. Dat was wat mij betreft nergens zo goed zichtbaar als bij de felle strijd rondom het Amsterdamse Cornelius Haga Lyceum. 

Begin maart verscheen een alarmerend bericht. ‘Op het Cornelius Haga Lyceum, een islamitische middelbare school in Amsterdam, is geen sprake van een veilige en democratische vorming van de leerlingen. Het Amsterdamse stadsbestuur noemt dit onacceptabel en heeft het bestuur van de school donderdag verzocht per direct op te stappen.’ 

De school werd neergezet als een broeinest van extremisme. De politiek stond op zijn achterste benen, hier moest een grens worden getrokken. Een langer sluimerende onvrede over salafistische indoctrinatie kwam tot uitbarsting. De aanleiding was een AIVD-rapport waarin werd gerept over verdachte contacten van de schooldirectie en bezoekers met obscure denkbeelden.  

Boerenprotest bij het gebouw van de NOS op het Mediapark in Hilversum.Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

Onze verslaggevers Tjerk Gualthérie van Weezel en Rik Kuiper verdienen de eer dat ze als eerste fundamentele vraagtekens zetten bij het AIVD-onderzoek. In een gedetailleerd en lang artikel in het katern Zaterdag gingen ze de beschuldigingen een voor een af. Toen al bleek dat die – op zijn minst – te sterk waren aangezet.

Ook bleek dat de directeur van de school het een en ander te verwijten viel. Hij maakte Halsema onder meer uit voor ‘domme gans’ en ondertekende een brief met een schets waarin je een middelvinger zou kunnen zien. Er waren redenen genoeg om de school in de gaten te houden, om zeker te weten dat die verschoond blijft van extremistische invloeden.

Maar een overheid zou zich nooit moeten laten intimideren of uit de tent laten lokken. In de Hagasaga gedraagt de overheid zich als een straatvechter, die vooral gezichtsverlies wil voorkomen en daarbij alles geoorloofd vindt. NRC Handelsblad onthulde onlangs dat zelfs de Onderwijsinspectie, die eerst een positief rapport over de school had uitgebracht, onder druk werd gezet om een negatief rapport uit te brengen. 

Toen de CTIVD, de toezichthouder op de inlichtingendiensten, constateerde dat de belangrijkste conclusies uit het AIVD-rapport grotendeels op niets waren gebaseerd, volgden geen excuses. Zowel minister Ank Bijleveld als AIVD-baas Dick Schoof benadrukten dat er weliswaar fouten waren gemaakt, maar dat ze volledig in hun recht stonden door een zware waarschuwing te laten uitgaan naar de gemeente. De Amsterdamse bestuurders Femke Halsema en Marjolein Moorman volgden dezelfde lijn.  

En zo is de situatie volledig omgedraaid. In plaats van dat de overheid aan de Haga-ouders en het Haga-bestuur uitlegt wat de principes van de democratische rechtsstaat zijn, gaat het nu precies andersom. De ouders leggen, zo blijkt uit verslagen van de bijeenkomsten, de bestuurders Halsema en Moorman haarfijn uit hoe de rechtsstaat werkt. Dat je geen maatregelen neemt als je geen harde bewijzen hebt en dat iedereen onschuldig is tot het tegendeel is bewezen.  

Is dit een incident? Was het maar zo. Helaas blijkt steeds vaker dat de overheid de waarheid niet dient, maar haar manipuleert. Staatssecretaris Menno Snel moest deze week aftreden, omdat hij keer op keer heeft verzuimd de Kamer en de rest van Nederland goed te informeren. De Wet openbaarheid van bestuur wordt continu tegengewerkt door documenten tot in het absurde zwart te lakken. 

De overheid heeft de mond vol van nepnieuws en trekt veel geld uit dat te bestrijden. In plaats daarvan zou ze beter het goede voorbeeld kunnen geven door de burger zo goed mogelijk te informeren en bij fouten ruimhartig en groots excuses aan te bieden. Pas als de overheid uitstraalt dat ze de waarheid serieus neemt en op zoek gaat naar een gedeelde werkelijkheid, kan ze dat ook van haar burgers verwachten. En kunnen ook wij beter ons werk doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden