Opinie westerse democratie

Heilige huisjes van de politiek sneuvelen ook buiten Italië

De confrontatie tussen de oude en de nieuwe politiek die zich nu aandient als een Italiaanse klucht, is in werkelijkheid de aankondiging van de toekomst van de westerse democratie. Zwevende onlinekiezers en extreem-rechts, betoogt Arthur Weststeijn, vullen samen de leegte die is ontstaan na de aftocht van de oude volkspartijen.

Matteo Salvini, leider van de Lega, met de rechtse oud-premier Silvio Berlusconi, begin mei in Rome. Beeld Corbis via Getty Images

Het is makkelijk om lacherig te doen over Italië. De politieke klucht die zich daar afgelopen weken afspeelde − eerst geen regering, daarna wel een regering, toen toch maar geen regering, of nu toch weer wel? − lijkt maar al te goed te bevestigen dat Italië een land is van chaotische brokkenpiloten. De rechtse scherpslijper Matteo Salvini, de onervaren volksmenner van de Vijfsterrenbeweging Luigi di Maio, de stijve, onbuigzame president Sergio Mattarella: stuk voor stuk prachtige personages voor een commedia dell’arte, maar ogenschijnlijk niet geschikt voor serieuze politiek.

Toch is wat nu speelt in Italië te belangrijk om zomaar af te doen als typisch Italiaanse eigenaardigheid. Sterker nog: wie goed oplet, ziet in Italië bepaalde tendensen aan de oppervlakte komen die van verstrekkend belang zijn voor de moderne politiek als zodanig − ook in Nederland.

In de eerste plaats natuurlijk vanwege de euro. Zoals al veel commentatoren de afgelopen tijd benadrukten, speelt Italië als derde economie van de eurozone een niet te onderschatten rol wat betreft de economische stabiliteit van Europa. Dat verklaart waarom de financiële markten zo direct reageren op wat er gebeurt in Italië: het wel en wee van de Italiaanse overheidsfinanciën is onlosmakelijk verbonden aan de economische perikelen van de hele Europese Unie.

Politieke crisis

Een eerste les die daarom te leren valt uit de Italiaanse politieke crisis van de afgelopen weken, is dat het binnen de eurozone haast onmogelijk is geworden om op nationaal niveau politieke experimenten te lanceren zonder dat daar direct vergaande economische repercussies aan verbonden zijn. Dat bleek goed bij de betwiste beslissing van president Matarella om een stokje te steken voor de benoeming van de eurosceptische minister Paolo Savona: enkel de suggestie dat Italië overwoog om de eurozone te verlaten, zo wist Mattarella, zou tot een desastreuze spiraal kunnen leiden waarbij investeerders massaal hun Italiaanse staatsobligaties zouden verkopen − met een onvermijdelijk bankroet van Italië tot gevolg.

Het is dus logisch dat Mattarella dat koste wat kost probeerde te voorkomen. Niet omdat hij, zoals kwade tongen beweren, als zetbaas fungeert van Brussel en Berlijn en de gevestigde orde zou willen beschermen tegen de ‘stem van het volk’. Het probleem zit dieper: in de huidige constellatie betekent alleen de suggestie dat de Europese regels heronderhandeld zouden moeten worden, al economische zelfmoord. Het keurslijf van de euro zit simpelweg te strak.

Belangrijker nog dan Italiës rol in de eurozone is echter de politieke ontwikkeling in het land. Die geeft namelijk een inkijkje in wat er, ook in Nederland, mogelijk staat te gebeuren als de oude volkspartijen definitief van het toneel zijn verdwenen en de persoonlijke populisten à la Berlusconi of Baudet zijn uitgespeeld.

Wat dan overblijft, zo blijkt in Italië, zijn twee belangrijke spelers. Aan de ene kant extreem-rechts, belichaamd door de Lega van Salvini, aan de andere kant de Vijfsterrenbeweging, die geen duidelijke standpunten en geen duidelijke leider kent. Van die twee is de Lega wellicht het meest vertrouwd, als de Italiaanse pendant van PVV, Front National of Alternative für Deutschland.

De Vijfsterrenbeweging belichaamt iets nieuws dat elders nog niet is doorgebroken: een breed politiek platform dat via internet kiezers verleidt met de belofte van directe democratie. Er is geen duidelijke leider, ook geen duidelijke ideologie: de politiek van de Vijfsterrenbeweging is vloeibaar en zweeft van links naar rechts, net zoals als de zwevende kiezers in moderne democratieën.

Terwijl de wereld zich verbaast over de dagelijkse bevliegingen van Berlusconi-adept Donald Trump, schotelt de huidige situatie in Italië alvast voor wat ons in een volgende fase na dat persoonlijke populisme te wachten staat: de paringsdans tussen extreem-rechts en vloeibare internetdemocratie. Die dans verloopt vooralsnog allesbehalve soepel, maar het steekspel rond de benoeming van minister Savona maakt al goed duidelijk welke richting het op zal gaan.

Open confrontatie

De traditionele partijpolitiek van consensus bouwen in de parlementaire achterkamertjes, maakt plaats voor directe, open confrontatie, bij voorkeur online (zo kan Salvini het niet laten om zich steeds live op Facebook bij zijn kiezers te beklagen). De traditionele partijen werkten altijd in harmonie samen met de democratische instituties die (door die partijen zelf) werden opgebouwd in de periode na de Tweede Wereldoorlog.

Maar de nieuwe politiek kiest voor een andere aanpak en deinst er niet voor terug om de heilige huisjes van het verleden omver te gooien. Zelfs de Italiaanse president, tot afgelopen week een ongenaakbaar instituut, wankelt nu op zijn voetstuk, meegesleurd in het ballet van de Lega en de Vijfsterrenbeweging.

Het lijdt geen twijfel dat die confrontatie tussen oude en nieuwe vormen van politiek, tussen verankerde instituties en zwevende onlinestemmers, niet beperkt zal blijven tot een Italiaanse klucht. Wie nu goed oplet, ziet de toekomst van de westerse democratie zich voltrekken op het schouwtoneel van Italië.

Arthur Weststeijn is universitair docent Italiaanse geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Hij schreef met Pepijn Corduwener Proeftuin Italië. Hoe het mooiste land van Europa de moderne politiek uitvond (Prometheus).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden