Pinguïns op een ijsschots op Antarctica.

Analyse Klimaatpsychologie

Heel erg van Antarctica, maar ik koop toch geen ledlampen

Pinguïns op een ijsschots op Antarctica. Foto Getty Images

Slecht nieuws over het klimaat, zoals deze week weer naar buiten kwam, leidt zelden tot gedragsverandering. Daar kunnen we niets aan doen, zeggen wetenschappers. Ons brein is gewoon niet in staat die informatie adequaat te verwerken.

Het was een gitzwarte week voor het klimaat: woensdag publiceerde het vakblad Nature een studie waaruit blijkt dat het ijs op Antarctica drie keer zo snel smelt als tien jaar geleden, veel sneller dan gedacht. Vooral de ijskap in West-Antarctica kalft in razend tempo af, waardoor het continent rond de Zuidpool momenteel 219 miljard ton ijs per jaar verliest. Het gevolg: een stijgende zeespiegel en verdere opwarming van de aarde.

Een dag later lekte een rapport uit van het IPCC, de klimaatcommissie van de Verenigde Naties, met daarin de scherpste waarschuwing die het instituut ooit heeft uitgesproken. Als er geen ‘snelle en verstrekkende maatregelen’ worden genomen, warmt de aarde tot 2040 met meer dan 1,5 graad op, met catastrofale gevolgen voor zowel de planeet als onze economie.

De 84 onderzoekers van de Nature-publicatie en de onderzoekers van het IPCC verkondigen dezelfde boodschap: als we niet nu in actie komen tegen klimaatverandering, zijn de gevolgen niet te overzien.

Toch is de kans groot dat u na het lezen van deze berichten niet naar de winkel bent gesneld om een voorraad ledlampen in te slaan. U heeft geen online aanvraagformulier voor groene energie ingevuld. En die vliegreis naar Kreta? Die staat nog steeds op de planning. Zo heeft een week van klimatologisch rampnieuws, ervan uitgaande dat u er iets van heeft meegekregen, waarschijnlijk geen enkele gedragsverandering bij u teweeggebracht.

Oerbrein

Geen zorgen, het ligt niet aan u. Ons brein lijkt nauwelijks in staat informatie over klimaatverandering adequaat te verwerken, leert de wetenschap van de klimaatpsychologie. Experts als Columbia-professor Elke Weber en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman wijzen al langer op de beperkingen van ons ‘oerbrein’, waardoor we niet rationeel reageren op klimaatverandering.

Kort samengevat hebben we twee denkroutes: de eerste is bijzonder snel en op de automatische piloot. Voorbeeld: je remt plotseling af om niet op de auto voor je te botsen. Gevaar geweken! Het tweede denkpatroon is veel langzamer en bedoeld om complexe informatie te verwerken. Maar dat schakelen we liever niet in, ook niet als het over smeltende ijskappen gaat.

‘Ons brein is niet goed bedraad om na te denken over een abstract gevaar in de toekomst, zoals klimaatverandering,’ stelt gedragswetenschapper en universitair docent aan de TU Delft Gerdien de Vries. ‘Dan moeten we lang en diep nadenken, en dat kost te veel moeite.’

Om ons die moeite te besparen, hebben we volgens De Vries een trits aan psychologische mechanismen ontwikkeld. Ze haalt de Canadese klimaatpsycholoog Robert Gifford aan, die deze reacties voor het eerst in kaart bracht en 33 dragons of inaction typeerde; mechanismen die voorkomen dat mensen gaan nadenken over klimaat en overgaan tot handelen.

Kortsluiting

Een voorbeeld van zo’n dragon: u leest over een stijgende zeespiegel, maar u heeft verdikkie net een nieuwe auto gekocht, en niet zo’n zuinige ook. Er treedt kortsluiting op in uw hoofd – onder psychologen beter bekend als cognitieve dissonantie – en om dat rotgevoel tegen te gaan, bedenkt u : ach, ik kan niet elk nieuwtje even serieus nemen. Of: het valt wel mee met die gletsjers. De Vries: ‘Vooral mensen die net hebben geïnvesteerd in een klimaatonvriendelijk product hebben een afkeer van verlies en zullen de informatie over klimaatverandering herwaarderen.’

Een ander mechanisme dat in werking treedt is de optimism bias. De Vries: ‘Dat is het idee dat jij zelf minder risico op iets ergs loopt dan anderen – vaak in combinatie met het idee dat een ander, zoals de overheid, of het bedrijfsleven dit probleem wel zal oplossen.’

Of wat te denken van de psychologische reactie van perceived lack of control. Oftewel: ja, Antarctica gaat naar de klote, maar wat kan ik daar vanuit mijn woning in Almere-Muziekwijk in godsnaam aan doen?

En dan zijn er de mensen die hun gedrag wel aanpassen, maar op de verkeerde manier. De Vries: ‘Zodra mensen in actie komen, treden soms weer nieuwe vernuftige psychologische processen op. De twee belangrijkste zijn self-licencing, waarbij je vindt dat je ‘recht’ hebt op een vliegvakantie naar Bali omdat je al het hele jaar milieubewust bezig bent. Een ander mechanisme is het rebound effect, waarbij mensen de energiebesparing onbewust gaan compenseren: je installeert overal ledlampen en laat alle lichten vervolgens langer branden.’ Dan is er tot slot het gevaar van het boemerangeffect: als mensen juist het tegenovergestelde gaan doen van wat bedrijven of overheden propageren, omdat ze zich niet serieus genomen voelen, of de bron niet vertrouwen.

Geheelontkenning

Ook klimaatconsultant Jan Paul van Soest constateert dat cognitieve processen nogal eens in de weg staan van klimaatvriendelijk gedrag. Sommige mensen schieten door deze processen in een geheelontkenning: de aarde warmt helemaal niet op. Maar het perceived lack of control-mechanisme begrijpt Van Soest wel. ‘De gemiddelde burger weet verrekte goed: dit probleem kan ik niet alleen oplossen. We hebben nou eenmaal een krachtige overheid en sterke internationale samenwerking nodig om dit probleem op te lossen.’

Een beter milieu begint niet alleen bij jezelf, vindt ook Gerdien de Vries, maar naast een sterk overheidsbeleid kunnen individuen wel degelijk het verschil maken. ‘Vooral als ze collectief aan het werk gaan, bijvoorbeeld in groepsverband duurzame energie regelen. Het voordeel van een groep is dat je elkaar kunt aanspreken op die psychologische mechanismen, waardoor je niet terugvalt in een passieve houding.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.