Weblog

'Heeft Poetin (1,70 meter lang) het Napoleon-complex?'

Bestaat er zoiets als het Napoleon-complex? En kan dat gebruikt worden om de machtswellust van Russische president Poetin te verklaren? Mark van Vugt over de psychologie van lichaamslengte en leiderschap.

Russische president Vladimir Poetin met premier Mark Rutte in Sotsji, voorafgaand aan de opening van de Olympische Spelen. Beeld anp

Is Vladimir Poetin een megalomane despoot of een slimme politiek strateeg? Lijdt hij aan zelfoverschatting als gevolg van een narcistische persoonlijkheidsstoornis, of komt hij gewoon op voor de belangen van Rusland en de Russisch-sprekende minderheden in buurlanden? We weten niet precies wat er in het hoofd van Poetin omgaat. Dat is misschien net het probleem.

Toen de Koude Oorlog voorbij was en de aandacht van de wereld langzaam maar zeker naar het Midden-Oosten verschoof, waren we eigenlijk niet meer zo geïnteresseerd in Rusland. Als gevolg daarvan kun je bijna nergens in Nederland meer Russisch studeren en zitten we met een generatie van diplomaten en politici die weinig van de Russische cultuur begrijpen.

Klein van stuk
Gelukkig kunnen we wel een psychologische analyse loslaten op de persoon Poetin, weliswaar op afstand. Wat meteen opvalt aan de Russische president, is dat hij klein van stuk is. Met een lichaamslengte van 1,70 m steekt hij schril af bij de rest van de wereldleiders. Barack Obama, David Cameron en onze eigen Mark Rutte zijn maar liefst 15 centimeter langer. De enige wereldleider die kleiner is dan Poetin, is Angela Merkel met 1,65 m. Maar we zullen zo zien dat er voor vrouwen andere maatstaven gelden.

Er is veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen lichaamslengte en leiderschap. Vrijwel al het onderzoek laat zien dat leiders langer zijn dan gemiddeld. Zo blijkt uit een onderzoek over de Amerikaanse presidentsverkiezingen dat de langere presidentskandidaat vaker wint. Een recente uitzondering op dit lengtevoordeel is Obama. Hij is 1 centimeter korter dan zijn toenmalige tegenstrever Mitt Romney, maar werd in 2012 toch herkozen als president. Bij zijn eerste verkiezing in 2008 versloeg hij wel de veel kleinere John McCain.

Verder laat psychologisch onderzoek zien dat als mensen wordt gevraagd een leider te tekenen, ze een grotere figuur tekenen dan wanneer ze een niet-leider moeten tekenen. In ons eigen onderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam lieten we proefpersonen kijken naar foto's van zakenmannen en zakenvrouwen. De helft kreeg een lange versie te zien, bijvoorbeeld een 1,85 meter lange Jan, en de andere helft een kortere versie: Jan was slechts 1,65 meter. We veranderden de lengtes door de achtergrond van de foto te manipuleren. Op de voorgrond geplaatst leek Jan een stuk langer dan wanneer hij op de achtergrond van de foto was geplaatst. Wat bleek? Aan lange Jan en lange Sofie werden meer leiderschapskwaliteiten toegedicht dan aan de kortere versies van dezelfde personen. Verder bleek hierbij het lengtevoordeel bij de mannen van grotere invloed dan bij de vrouwen.

Napoleon-complex
Maar hoe zit het dan met kleine leiders? Die heeft de geschiedenis toch wel vaak opgehoest. Denk aan Napoleon Bonaparte (1,68 m) en Jozef Stalin (1,65 m) of recenter Nicolas Sarkozy (1,65 m) en Silvio Berlusconi (1,65 m). Dat behoeft een verklaring. Een interessante theorie, die mogelijk ook op Poetin's persoonlijkheid van toepassing kan zijn, is dat kleine leiders lijden aan het 'Napoleon-complex'. Dit fenomeen, genoemd naar de 'kleine keizer' Napoleon Bonaparte, beschrijft hoe kleine mannen hun lengte trachten te compenseren met behulp van een enorme geldingsdrang en eerzucht. Volgens het Napoleon-complex hebben kleine mannen vaker last van grootheidswaanzin en zoeken ze eerder conflicten op. Napoleon was weliswaar niet de grootste*, hij had inderdaad wel een enorme ambitie om Europa en de rest van de wereld te onderwerpen.

In de biologie is dit verschijnsel al langer vastgesteld. Zo vonden biologen bij verschillende vissoorten dat de kleine mannetjes vaker het gevecht aangingen dan de grote mannen. De verklaring hiervoor is dat de kleine mannetjes hun gebrek aan lichaamskracht moeten compenseren met andere eigenschappen, bijvoorbeeld door hyperagressief te zijn, een gevecht heel lang vol te houden ('attrition warfare') of heel slim te zijn, zoals de kleine David tegen de reus Goliath.

Aan de VU onderzoeken we momenteel of er bewijzen zijn voor het Napoleon-complex bij mannen. Gaan kleinere mannen vaker de confrontatie aan, lijden ze vaker aan zelfoverschatting en een teveel aan zelfvertrouwen, zit er iets in het gezegde 'wie niet sterk is, moet slim zijn'? Mocht er iets uit het onderzoek komen dan noemen we dat misschien het Poetin-syndroom.

Een portret van Napoleon Bonaparte uit 1813 door Franse kunstschilder Jacques-Louis David. Beeld anp

Ruzie zoeken met buren
Een bekend verschijnsel is dat leiders ruzie zoeken met hun buren als ze hun macht willen versterken in eigen omgeving. Zo bleek uit psychologisch onderzoek dat als de positie van een leider in een groep niet stabiel was, deze leiders vaker ruzie zochten met een andere groep. Er is inderdaad niets dat een land zo bindt als een oorlog. En Poetin moet weten dat het conflict in Oekraïne hem een stevige basis verschaft in Rusland.

Naast Napoleon is waarschijnlijk ook de zestiende-eeuwse Italiaanse filosoof Machiavelli een inspiratiebron voor Poetin. Machiavelli schreef indertijd over het belang dat een heerser had bij een sterk leger. Ook benadrukte hij dat het als heerser belangrijker was angst in te boezemen dan aardig gevonden te worden ('better to be feared than to be loved'). Verder was het nuttig om, als je een land wilde veroveren, binnen dat land te beschikken over een groep mensen die voor jou de kastanjes uit het vuur wilden halen. Daarnaast moest je als heerser ervoor zorgen dat je tegenstanders je intenties niet konden raden. Poetin's leiderschapsstijl is dus beslist Machiavelliaans te noemen.

Jagen met ontbloot bovenlijf
Poetin laat zich geregeld van zijn machokant zien en dat is niet voor niets. Zo wordt hij nogal eens gefotografeerd als hij aan het jagen of vissen is en dan liefst met ontbloot bovenlijf. Hij laat daarmee zien dat hij een 'echte man' is. Dat heeft een belangrijke functie, weten we uit ons eigen onderzoek: kiezers prefereren tijdens oorlogstijd een masculiene leider. Aan het machogedrag van Poetin kleeft nog een andere, seksuele dimensie: hij probeert ongetwijfeld ook indruk te maken op zijn 30 jaar jongere vriendin, voormalig Olympisch gymnaste Alina Kabayeva.

Het zou toch dramatisch zijn wanneer de megalomane en Machiavelliaanse neigingen van een man met klein postuur, die indruk probeert te maken op zijn politieke tegenstanders, zijn volk en zijn jongere vrouw, zouden resulteren in een Derde Wereldoorlog. Niets is uitgesloten, want de geschiedenis leert dat grote politieke beslissingen nogal eens genomen worden door kleine mannen.

* Historici hebben inmiddels vastgesteld dat Napoleon met zijn lengte niet kleiner was dan de gemiddelde Fransman van zijn tijd. De soldaten die hem omringden werden speciaal geselecteerd op hun lengte (om de keizer goed te kunnen beschermen), daarom lijkt hij op schilderijen een stuk kleiner. Ook werd hij in Britse oorlogspropaganda uit die tijd altijd afgebeeld als een klein mannetje. Daar komt waarschijnlijk het beeld van de 'kleine keizer' vandaan.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Op 22 mei vindt in Amsterdam het SIGO symposium 'Darwin in maatschappelijke context' plaats. Sprekers zijn o.a. Ronald Giphart en Mark van Vugt. Op deze dag zal Mark van Vugt tevens de JJGroen Prijs in ontvangst nemen voor zijn wetenschappelijk onderzoek binnen de evolutionaire psychologie. Meer informatie over het evenement is te vinden op de website.

Mark van Vugt Beeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden