Column Pro/Contra

Heeft het Internationaal Strafhof nog bestaansrecht na de vrijspraak van Bemba?

De Congolese vice-president Jean-Pierre Bemba Beeld AFP

Tien jaar lang zat de Congolese oud-vicepresident in een Haagse cel. Maar zijn veroordeling door het Internationaal Strafhof werd teruggedraaid in hoger beroep. Na deze blamage is de keuze: opheffen of verbeteren. 

 Het belangrijkste succes van het Internationaal Strafhof in Den Haag is in hoger beroep ongedaan gemaakt. In 2016 was de Congolese militieleider Bemba tot 18 jaar veroordeeld als verantwoordelijke voor de misdaden begaan door zijn manschappen in het buurland Centraal Afrikaanse Republiek in 2002. Niet langer leken de echte aanstichters van politiek geweld de dans te kunnen ontspringen. De hoofdaanklager van het hof, de Gambiaanse ­jurist Fatou Bensouda, zag het als een overwinning voor de slachtoffers. Ze is nu diep teleurgesteld.

Maar uit de Congolese hoofdstad Kinshasa kwamen foto’s van opgetogen aanhangers van oud-­vicepresident Bemba. Het strafhof (ICC) lijkt toch al impopulair in Afrika. De veel gehoorde kritiek is dat de aanklagers hun pijlen uitsluitend op Afrikanen richten. Die kritiek wordt echter vooral verwoord door machthebbers, die wellicht zelf in aanmerking zouden komen voor vervolging. De Afrikaanse burgerorganisaties – daar zijn er veel van – denken daar anders over. Zij zien het hof als een steun in de rug voor hun inspanningen voor slachtoffers van verkrachtingen, moordpartijen en beroving door politiek gekleurde gewapende benden. Amnesty International, met veel Afrikaanse afdelingen, reageerde geschokt op Bemba’s vrijspraak, een klap in het gezicht van al die honderden slachtoffers, die hun angst en schroom overwonnen om de onderzoekers van het ICC hun traumatische verhalen te vertellen.

Bestaansrecht wankelt

De vijf rechters die oordeelden in hoger beroep waren verdeeld: drie tegen twee. Maar de gevolgen kunnen verstrekkend zijn, het bestaansrecht van het ICC wankelt.

‘Zoals het hof nu werkt, kan het zichzelf beter opheffen’, vindt Alphonse Muambi, publicist, spreker en oud-wiskundeleraar van Congolese origine, die een boek schreef over zijn ervaringen als internationale verkiezingswaarnemer in Congo in 2006. Hij volgde de hele zaak in de rechtszaal en was ook bij de uitspraak vorige week. Hij vond van het begin af aan dat het proces niet deugde en ziet zijn gelijk nu bevestigd. Waarom werd alleen Bemba opgepakt, en niet alle andere verantwoordelijken – de machthebbers in de Centraal-Afrikaanse Republiek die zijn militie te hulp hadden geroepen en die de echte verantwoordelijken zijn voor misdaden in hun land? ‘Het was een politiek proces, gevoerd op een verkeerde basis, tien jaar aan onderzoek blijkt nu weggegooid geld, er is valse hoop gegeven aan de slachtoffers.’

Het beleid om één of hooguit enkele hoofdverdachten te vervolgen doet nooit recht aan de vaak ingewikkelde conflicten, meent Muambi. Van het argument dat daarvoor het geld en de menskracht ontbreekt, is hij niet onder de indruk. ‘Als je de middelen niet hebt, kun je het beter niet doen. Nu gaan ze knutselen aan het internationale recht . Dat gaat ten koste van de betrouwbaarheid en de geloofwaardigheid van het strafhof.’

Bemba’s strijders hebben ook veel slachtoffers in Congo zelf gemaakt, maar daar ging de zaak dan weer niet over. ‘Er zijn ook zoveel slachtoffers van de mannen van president Kabila en van diverse rebellengroepen, van de troepen uit Rwanda en Oeganda die Bemba in Oost-Congo steunden. Al die misdadigers lopen vrij rond. Het is dan niet vreemd dat de meeste Congolezen onverschillig staan tegenover de beslissingen van het strafhof.’ Het is eerder andersom, denkt hij: de status van Bemba is juist verhoogd en hij maakt een goede kans de presidents­verkiezingen over een half jaar te winnen.

Geen alternatief

Ook Nikish Vita, een juriste die zich ook inzet met een eigen organisatie voor jongeren in conflictgebieden in Congo (zij werd Angola geboren en kwam als 4-jarige naar Nederland), zag de vrijspraak aankomen, maar zij is toch teleurgesteld. Het strafhof nu maar opheffen vindt ze te gemakkelijk en ze wijst erop dat er geen goed alternatief is voor landen die zelf het juridische systeem niet hebben voor zulke ingrijpende en moeilijke zaken. ‘Dit zou een juist aansporing voor het strafhof moeten zijn om de aanklachten beter voor te bereiden met sluitend bewijs.’

Vita: ‘Ik begrijp de kritiek op het strafhof op zich wel. Het ICC wist niet zijn politieke onafhankelijkheid overtuigend te belijden. De kritiek dat Bemba werd opgepakt omdat het de Congolese president Kabila goed uitkwam, is blijven hangen. Maar alle ingrediënten voor een veroordeling van Bemba waren op zich voorhanden. ’

Het ICC probeert ‘zijn imago te redden’ met de vrijspraak in hoger beroep, denkt zij. De rechters zijn gezwicht voor de wijdverbreide kritiek op de veroordeling van 2016. Vita vond ook de basis van die aanklacht en veroordeling te zwak, ondanks het horen van honderden getuigen en slachtoffers, maar het oordeel in hoger beroep is ‘te algemeen en oppervlakkig’. Het gaat vooral over procedures en definities van begrippen. ‘Het draait niet meer om wat er in die tijd is gebeurd.’

Vita: ‘Echt pijnlijk is dat seksueel geweld nu straffeloos blijft. Het was de grote winst van de uitspraak van 2016 dat seksueel geweld werd bestraft. Verkrachtingen zijn wijdverspreid in Congo en niemand wordt ervoor gepakt, zeker niet de generaals en politieke leiders die ertoe aanzetten. In Congo zal die misdaad niet snel worden vervolgd, dan is een internationaal hof de enige uitweg. Als het daar al niet lukt, zullen de slachtoffers zich nog onbeschermder voelen.’ Dat vindt ze op zich al een goede reden de moed over het Strafhof nog niet op te geven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden