OmbudsmanBas Mesters

Heeft de krant de angst voor corona aangejaagd?

De coronacrisis werd volgens de Volkskrant met de dag ernstiger. Is ze daarmee de maatvoering kwijtgeraakt in de berichtgeving? 

Donderdagochtend kwam een brief binnen van een lezer die al veertig jaar trouw abonnee is. Hij schreef: ‘Corona beheerst nu het dagelijkse nieuws. Terecht omdat het een ziekte is waar we nog weinig van weten […] Echter, de media maken er langzamerhand een grootse show van en jagen de angst van de mensen in een sneltreinvaart omhoog […] En nu doet MIJN Volkskrant daar ook aan mee.’ Hij verwees naar de kop op de voorpagina van donderdag 12 maart. Die luidde: ‘Doen we wel genoeg?’

‘Tja’, schreef de lezer: ‘wakker nog maar meer angst aan […] Laat dat a.u.b. achterwege. Of kan ik de Volkskrant gaan vergelijken met De Telegraaf etc.?’ Hij sloot af met: ‘Gezonde groeten.’

Er kwamen veel meer vragen binnen over de coronaberichtgeving. Een lezer viel het op dat de boodschap in de verhalen zo uiteenloopt. Als voorbeeld noemde ze twee berichten die onder elkaar op de homepage van de Volkskrant stonden. Het ene verhaal had als kop: ‘Dirk Jan, zelf arts, liep corona op: Een mooie oefening voor een gevaarlijker virus.’ Meteen eronder las de lezer de kop: ‘Overlevende in Wuhan: Ik weet ook niet waarom ik zulke ernstige symptomen heb opgelopen.’ Het bracht haar in verwarring. ‘Door welk bericht moet ik me laten voeden’, vroeg ze zich af. Door de kalmte en rust die uit het eerste verhaal sprak? Of door de boodschap uit het tweede stuk, waaruit bleek dat ook aanvankelijk gezonde mensen doodgaan?

Er waren dus opmerkingen over de kwaliteit en de kwantiteit van de stukken. En de onderliggende vragen luidden: overdrijft u niet? En: wat moet ik geloven?

Eerst even de hoeveelheid van de berichtgeving. Sinds vorige week vrijdag wordt een kwart tot over de helft van de twintig pagina’s in het eerste katern gevuld door verhalen over het coronavirus. Het schommelt per dag. Vrijdag 6 maart waren het zeven pagina’s, zaterdag vier, maandag drieënhalf, dinsdag negen, woensdag acht, donderdag vijf, en vrijdag ontplofte het ineens: op de eerste dertien pagina’s van het eerste katern was alleen nog maar coronanieuws te vinden.

Wie de koppen op de voorpagina van de afgelopen week achter elkaar zet, ziet dat de toon steeds alarmerender werd. Vrijdag 6 maart: ‘Zorg werkt door, ook na contact coronapatiënt.’ Zaterdag 7 maart was er geen corona-openingskop. Maandag 9 maart: ‘Corona-escalatie Italië voedt vrees recessie.’ Dinsdag 10 maart: ‘Ongekende koersval.’ Woensdag 11 maart: ‘Coronavirus verspreidt zich ‘onder de radar’.’ Donderdag 12 maart: ‘Doen we wel genoeg?’ Vrijdag 13 maart: ‘Nederland valt stil.’

Wie de oplopende frequentie van de stukken en de toon van de voorpaginakoppen zo achter elkaar ziet, kan niet anders dan tot de conclusie komen dat de crisis volgens de krant met de dag ernstiger wordt. En dat donderdag de ernst van de zaak ineens breed is doorgedrongen tot Nederland.

Is dit overdreven? Daarvoor moeten we de pagina’s van de krant verlaten en om ons heen kijken. Donderdagavond had ik een etentje met vijf goede vrienden. Bij binnenkomst vertelde de eerste dat hij die dag een half miljoen aan opdrachten voor zijn bedrijf in rook had zien opgaan: ‘Nooit eerder meegemaakt’, zei hij nog ogenschijnlijk rustig, al bekende hij dat hij eigenlijk had willen afzeggen voor het etentje. De tweede vriend constateerde dat zijn beleggingshypotheek in drie dagen 30 procent minder waard was geworden. Net de week ervoor had hij zijn vrouw nog voorgesteld de lening af te lossen: te laat, grimlachte hij. De derde had net via de media van president Trump vernomen dat hij de VS niet meer inkwam en dat hij het geld voor zijn boeking naar New York kwijt was. Al onze kinderen bleken niet meer welkom op hun universiteit of hogeschool.

Hier is echt iets uitzonderlijks aan de hand. Wat we lazen in de Volkskrant treft inmiddels vrijwel iedereen. En het is dus logisch dat de krant er uitgebreid aandacht aan besteedt. Mensen willen weten wat hen overkomt, zo blijkt ook uit de stijging van de bezoekcijfers van de website. Donderdag had de site voor het eerst meer dan een miljoen unieke bezoekers.

In de vorige rubriek presenteerde ik de krant als de metgezel van de lezer, en het maken ervan als een dagelijkse balanceeract. (Overigens wees een lezer me erop dat ik beter niet dit anglicisme, maar het woord ‘evenwichtskunst’ had kunnen gebruiken, waarvoor dank.) Heeft de krant zich in de coronaverslaggeving als een metgezel gedragen? Ik schreef: ‘Een metgezel durft je de waarheid te zeggen, is daarbij betrouwbaar, verschaft inzicht, kijkt vooruit om te onderzoeken of de kust veilig is, en ook terug om te reconstrueren hoe dingen echt verlopen zijn […] maar als het moet, houdt een metgezel je ook een spiegel voor, of daagt je uit.’

‘De waarheid zeggen’ blijkt in de coronacrisis problematisch. Want bij dit nieuwe virus, met steeds grotere gevolgen, kent niemand ‘de’ waarheid. Wel probeert de krant op betrouwbare wijze inzicht te verschaffen door het fenomeen zo breed mogelijk te benaderen en te volgen. Als een metgezel heeft zij gebracht wat zij wist, maar heeft zij ook haar twijfels benoemd, en de lezer een spiegel voorgehouden: ‘Doen we wel genoeg?’ Die kop was mijns inziens als bezorgde en signalerende kop terecht.

Blijft hangen de algemene vraag of media de angst en bezorgdheid reflecteren of aanwakkeren. Wie de sociale media heeft gevolgd mag, zoals een briefschrijver ook constateerde, vaststellen dat de klassieke media zeker niet vooroplopen bij het aanwakkeren van angst en bezorgdheid. Op sociale media wordt klassieke media zelfs verweten dat ze de ernst van de zaak onderschatten.

Een definitief antwoord op deze kwestie is nu niet te geven, maar het is zeker een bijzonder interessante casus. Ik zal de onderzoeken van mediawetenschappers, massapsychologen en sociologen gretig bestuderen als deze over enkele jaren met hun conclusies komen. En ook dan zal de krant daar betrouwbaar over moeten berichten en helpen reconstrueren hoe de dingen echt verlopen zijn.

De Ombudsman behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele ­pagina’s en journalistieke aanpak. ombudsman@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden