De ombudsman Jean-Pierre Geelen

Hebben betrokkenen en nabestaanden geen recht op privacy?

Grappen met een overledene, schokkende beelden van een besnijdenis: over de rechten van betrokkenen en nabestaanden én de rechten van de krant.

Dat is hard wakker worden, met de achterpagina (DiDu) van de maandagkrant, waarop een portret van je 18 jaar geleden overleden (schoon)vader. Vooral door de tekstballon die de absurdistische tekenaar/cartoonist Gummbah erbij had geplaatst: ‘Een vraag die natuurlijk al langer gonst in kringen rondom de Jostiband is waarom het allemaal zo godvergeten hard moet?’

Toegegeven; wie het werk van Gummbah kent, weet dat dit beslist absurdistischer had gekund. Maar de familie kon er niet om lachen, vindt de ­uiting ‘grievend’ en beklaagde zich bij de krant. ­Begrijpelijk. Dat de foto stond in de satirische context van DiDu en Gummbah, doet voor de nabestaanden niet ter zake, zij vinden dat de krant hier verantwoordelijkheid heeft. Of de krant dit zomaar kan ­maken, was de vraag.

Hoe kwam Gummbah erbij dit portret te gebruiken, welke bedoeling had hij? Dat blijft nog even onopgehelderd, aangezien de kunstenaar deze week niet bereikbaar bleek – iets dat in zekere zin wel past bij de ongrijpbaarheid van fenomeen Gummbah. Wel is inmiddels duidelijk dat het portret niet zomaar uit een familiearchief geplukt is, maar een persfoto betreft. De afgebeelde was bij leven een ­publiek figuur (de familie hecht eraan hier niet te vermelden wie hij was), er bestaat een grote hoeveelheid beeld van hem.

Juridisch gezien treft de krant hier geen blaam: er bestaat uiteraard portretrecht dat soms bescherming biedt tegen ongewenste publicaties, maar bij publieke personen liggen de grenzen verder dan bij onbekenden.

Nabestaanden van een overledene hebben ook hun rechten in dit soort kwesties. Publicatie van een foto is niet geoorloofd als ‘een redelijk belang’ van de nabestaanden zich daartegen verzet. Maar uitgangspunt is dat publicatie is toegestaan. Burgers hebben rechten, maar de vrijheid van pers is in Nederland groot, en dat is maar goed ook.

Maar dat is de juridische kant. De menselijke kant van het verhaal is dat hier (in elk geval wat mij betreft) excuus past aan de familie voor het ongemak.

Ook de chef van V, waaronder DiDu valt, vindt het voorval in beginsel ‘niet fijngevoelig’. Maar hoe vervelend ook, hij beroept zich op satire, waarin een nog grotere mate van vrijheid geldt. Uiteraard bestaat er binnen de redactie een soort zeef om ongelukken te voorkomen. Die werkte hier niet: niemand op de (eind- of beeld)redactie had gezien dat het hier een publiek persoon (uit een ver verleden) betrof. Daarnaast was de ‘grap’ in de ogen van de chef niet zo hard of beledigend dat alarmbellen hadden moeten afgaan. Wat onverlet laat dat het vervelend is dat de afbeelding nabestaanden trof.

Privacy en zeggenschap kwamen vaker aan de orde, afgelopen weken. Dat niet iedereen even blij is met publicaties in de pers, is begrijpelijk, zeker wanneer het raakt aan verdriet over een overlijden. Nabestaanden hebben rechten, er bestaan uiteraard ook fatsoensnormen, maar de krant heeft ook rechten. Zo is het niet verboden een publiek beeld (een foto of ander beeldmateriaal) te (her)gebruiken, mits met toestemming van de maker.

Van een andere orde is de foto die de krant deze week online publiceerde bij een verhaal over vrouwenbesnijdenis in Oeganda. Er stond een tamelijk confronterende foto bij (van persbureau Reuters) waarop vrouwen op straat lagen die besneden werden. Een lezer verweet de krant sensatiezucht: ‘Deze vrouwen is eerst geweld aangedaan op de grond van hun dorp, nu weer in de krant’. Zou de krant dit ook hebben gepubliceerd wanneer het om Nederlandse meisjes zou gaan, vroeg hij zich af.

Online heeft bijna elk artikel beeld nodig. Daarbij gaat de krant soms over grenzen die in de papieren versie wel bestaan.

Uiteraard niet, is het antwoord. Privacy gaat over herkenbaarheid, die is kleiner wanneer het gaat om anonieme mensen uit een ver land. De vrouwen op deze foto waren overigens niet herkenbaar in beeld, dus privacy speelt hier niet echt. Hooguit een kwestie van smaak.

Daar tekent zich een curieuze splitsing af: toen het verhaal dagen later in de papieren krant stond, ontbrak een foto. Bewust, zegt de fotoredactie: (schokkend) beeld werd ongepast gevonden. Dat is in de papieren krant makkelijker dan online. Op papier staat zo’n verhaal tussen ander beeld (al is het maar een advertentie), online staat elk stuk op zichzelf, en is vrijwel altijd beeld nodig om gelezen te worden. De fotoredactie zegt dat dit verschil tussen ‘online’ versus ‘papier’ zich vaker openbaart: online gaat de krant vaker over grenzen die op papier wel bestaan.

Dat gaat soms over privacy, soms over smaak. Dat er intern verschillende maatstaven bestaan, lijkt mij een punt van aandacht voor alle partijen. De krant mag veel, de lezer mag op z’n minst verwachten dat die met één mond spreekt.

Post van een lezer: Waarom is deze connectie niet vermeld?

U vermeldt terecht dat Daan Remarque (schrijver van een opinieartikel over vaccinaties) werkt bij Ogilvy Amsterdam. Helaas vergat de krant te vermelden dat Ogilvy commercials maakt voor ­Pfizer, een farmaceutisch bedrijf dat o.a. vaccins produceert, zoals te verifiëren is op de website van Ogilvy. Voor een goede interpretatie van dit artikel lijkt het me essentieel en zorgvuldig om deze informatie te vermelden. R.H. Mulder

De redactie van Opinie wist niet van deze activiteit van Ogilvy. De chef zegt dat ook met die wetenschap het stuk zeer publicabel was, maar wellicht met verwijzing naar het Pfizer-filmpje en uitleg waarom dat het betoog niet ondergraaft. Het ging over reizigersvaccinaties voor ziektes als hersenvliesontsteking; iets anders dan de vaccinaties waarover het artikel ging. Juist daarom was de auteur zich niet bewust van deze vermeende ‘schijn van’: ‘Vermelding creëert rook waar geen vuur is’. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.